७ वायवीयसंहिता, अध्याय 53: वायवीयसंहितायां वायुनैमिषेयर्षिसंवादे उत्तरखण्डे योगगतिवर्णनं

॥

श्रीगणेशाय नमः ॥

७.२.३७. सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।

योगगतिवर्णनम् ।

श्रीकृष्ण उवाच ।

ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य सङ्ग्रहात् ।

उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया ॥ १॥

॥

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् ।

साधिकारं च साङ्गं च सविधिं सप्रयोजनम् ॥ २॥

॥

श्रीशिवमहापुराणम् ॥

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः ।

सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः ॥ ३॥

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च ।

तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ ४॥

उपमन्युरुवाच ।

स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ।

ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये श‍ृणु समाहितः ॥ ५॥

निरुद्धवृत्त्यन्तरस्य शिवे चित्तस्य निश्चला ।

या वृत्तिः सा समासेन योगः स खलु पञ्चधा ॥ ६॥

मन्त्रयोगः स्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः ।

अभावयोगः सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः ॥ ७॥

मन्त्राभ्यासवशेनैव मन्त्रवाच्यार्थगोचरः ।

अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मन्त्रयोग उदाहृतः ॥ ८॥

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शेयोगोऽभिधीयते ।

स मन्त्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः ॥ ९॥

विलीनावयवं विश्वं रूपं सम्भाव्यते यतः ।

अभावयोगः सम्प्रोक्तोऽनाभासाद्वस्तुनः सतः ॥ १०॥

शिवस्वभाव एवैकश्चिन्त्यते निरुपाधिकः ।

यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते ॥ ११॥

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः ।

यस्य तस्याधिकारोऽस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित् ॥ १२॥

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च ।

दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः ॥ १३॥

अष्टाङ्गो वा षडङ्गो वा सर्वयोगः समासतः ।

यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम् ॥ १४॥

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ।

समाधिरिति योगाङ्गान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः ॥ १५॥

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोऽथ धारणा ।

ध्यानं समाधिर्योगस्य षडङ्गानि समासतः ॥ १६॥

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् ।

शिवागमेषु चान्येषु विशेषात् कामिकादिषु ॥ १७॥

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च ।

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः ।

यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः ॥ १८॥

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च ।

इति पञ्च प्रभेदः स्यान्नियमः स्वांशभेदतः ॥ १९॥

स्वस्तिकं पद्ममध्येन्दुं वीरं योगं प्रसाधितम् ।

पर्यङ्कं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा ॥ २०॥

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम् ।

तद्रोचकं पूरकं च कुम्भकं च त्रिधोच्यते ॥ २१॥

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैकमपरेण तु ।

औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः ॥ २२॥

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् ।

नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् ॥ २३॥

न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् ।

सम्पूर्णं कुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः ॥ २४॥

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलम्बितम् ।

तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः ॥ २५॥

रेचकादिषु योऽभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः ।

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यन्तः प्रोक्तो योगानुशासने ॥ २६॥

कन्यकादिक्रमवशात् प्राणायामनिरोधनम् ।

तच्चतुर्द्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः ॥ २७॥