७ वायवीयसंहिता, अध्याय 30: वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे पशुपतित्वज्ञानयोगो, Verse 1
॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
Containing 39 sacred Sanskrit shlokas with multi-author commentaries and translations.
॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
७.२.५. पञ्चमोऽध्यायः ।
पशुपतित्वज्ञानयोगः ।
उपमन्युरुवाच ।
विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतत् चराचरम् ।
तदेवं न विजानन्ति पशवः पाशगौरवात् ॥ १॥
॥
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥
तमेकमेव बहुधा वदन्ति यदुनन्दन ।
अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः ॥ २॥
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा ।
केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम् ॥ ३॥
भूतेन्द्रियान्तःकरणप्रधानविषयात्मकम् ।
अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम् ॥ ४॥
बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते ।
उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणोऽधिपतेः प्रभोः ।
विद्याविद्यास्वरूपीति कैश्चिदीशो निगद्यते ॥ ५॥
विद्यां तु चेतनां प्राहुस्तथाविद्यामचेतनाम् ।
विद्याविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः ॥ ६॥
रूपमेव न सन्देहो विश्वं तस्य वशे यतः ।
भ्रान्तिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः ॥ ७॥
अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रान्तिरुच्यते ।
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते ॥ ८॥
विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते ।
वैपरीत्यादसत् शब्दः कथ्यते वेदवादिभिः ॥ ९॥
तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते ।
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे ॥ १०॥
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः ॥ ११॥
तयोः परः शिवः शान्तः क्षराक्षरापरः स्मृतः ।
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् ॥ १२॥
वदन्ति मुनयः केचित् शिवं परमकारणम् ।
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च ॥ १३॥
ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात् ।
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् ॥ १४॥
कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम् ।
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः ॥ १५॥
या पिण्डेऽप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते ।
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातं समाश्रयम् ॥ १६॥
जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः ।
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः ॥ १७॥
प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः ।
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा ॥ १८॥
त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः ।
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् ॥ १९॥
एषामीशोऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः ।
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः ॥ २०॥
तस्मात् प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान् ।
हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्तो महेश्वरः ॥ २१॥
विराड् हिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते ।
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् ॥ २२॥
अन्तर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिः शिवः ।
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे सम्प्रचक्षते ॥ २३॥
तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः ।
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे ॥ २४॥
कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे सम्प्रचक्षते ॥ २५॥
तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे ।
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः ॥ २६॥
केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे ।
स्वतन्त्रमपरे प्राहुरस्वतन्त्रं परे विदुः ॥ २७॥
घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः ।
रागवन्तं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे ॥ २८॥