७ वायवीयसंहिता, अध्याय 23: वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे श्रेष्ठानुष्ठानवर्णनं

॥

श्रीगणेशाय नमः ॥

७.१.३१. एकत्रिंशोऽध्यायः ।

ज्ञानोपदेशः ।

वायुरुवाच ।

स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः ।

जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु ॥ १॥

७.१.३२. द्वात्रिंशोऽध्यायः ।

श्रेष्ठानुष्ठानवर्णनम् ।

ऋषय ऊचुः ।

किं तच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं मोक्षो येनापरोक्षितः ।

तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत ॥ १॥

॥

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सतां मोहनिवर्तकम् ।

असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः ॥ २॥

वायुरुवाच ।

शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः ।

यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः ॥ २॥

॥

श्रीशिवमहापुराणम् ॥

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा ।

न किञ्चिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम् ॥ ३॥

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् ।

क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः ॥ ३॥

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि ।

अन्यथा निःस्वभावेन न किमप्यनुगृह्यते ॥ ४॥

तैरेव सोत्तरैः सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः ।

परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम् ॥ ४॥

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् ।

परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः ॥ ५॥

परमोऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ ।

धर्मशब्दाभिधेयेऽर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः ॥ ५॥

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा ।

तदर्थमर्थस्वीकारे परतन्त्रः कथं शिवः ॥ ६॥

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः ।

धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः ॥ ६॥

अनुग्राह्यानपेक्षोऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः ।

अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः ॥ ७॥

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धर्मः परमो मतः ।

साधारणस्ततोऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः ॥ ७॥

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतन्त्रं तदिष्यते ।

अनुग्रहाद् ऋते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात् ॥ ८॥

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् ।

धर्मशास्त्रादिभिः सम्यक् साङ्ग एवोपबृंहितः ॥ ८॥

मूर्तात्मनोऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् ।

अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किञ्चिदिह विद्यते ॥ ९॥

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः ।

इतिहासपुराणाभ्यां कथञ्चिदुपबृंहितः ॥ ९॥

येनोपलभ्यतेऽस्माभिः सकलेनापि निष्कलः ।

स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते ॥ १०॥

शैवागमैस्तु सम्पन्नः सहाङ्गोपाङ्गविस्तरः ।

तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः ॥ १०॥

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् ।

साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः ॥ ११॥

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतोऽश्रौतश्च संस्कृतः ।

श्रुतिसारमयः श्रौतः स्वतन्त्र इतरो मतः ॥ ११॥

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् ।

न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमन्तरा ॥ १२॥

स्वतन्त्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः ।

कामिकादिसमाख्याभिः सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः ॥ १२॥

आत्मोपमोल्बणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन ।

शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम् ॥ १३॥

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः ।

परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते ॥ १३॥

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते ।

एवं शिवोऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः ॥ १४॥