७ वायवीयसंहिता, अध्याय 9: वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे ब्रह्माण्डस्थितिवर्णनं, Verse 1
॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
Containing 51 sacred Sanskrit shlokas with multi-author commentaries and translations.
॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
७.१.१०. दशमोऽध्यायः ।
ब्रह्माण्डस्थितिवर्णनम् ।
वायुरुवाच ।
पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया ।
बुद्ध्यादयो विशेषान्ता विकाराश्चाभवन् क्रमात् ॥ १॥
॥
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः ।
कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे ॥ २॥
॥
श्रीशिवमहापुराणम् ॥
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् ।
ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम् ॥ ३॥
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् ।
प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः ॥ ४॥
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्द्धाबुद्धिमोहिनाम् ।
सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः ॥ ५॥
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् ।
परस्परेण वर्द्धन्ते परस्परमनुव्रताः ॥ ६॥
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद् रुद्रः प्रशस्यते ।
नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते ॥ ७॥
मूर्खा निन्दन्ति तान्वाग्भिः संरम्भाभिनिवेशिनः ।
यातुधाना भवन्त्येव पिशाचाश्च न संशयः ॥ ८॥
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः ।
सकलः सकलाधारः शक्तेरुत्पत्तिकारणम् ॥ ९॥
सोऽयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः ॥ १०॥
यः सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः ।
स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः ॥ ११॥
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा ।
सदाशिवो भवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वं शिवात्मकम् ॥ १२॥
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे बुद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् ।
महत्तत्त्वस्य सङ्क्षोभादहङ्कारस्त्रिधाऽभवत् ॥ १३॥
अहङ्कारश्च भूतानि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
वैकारिकादहङ्कारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः ॥ १४॥
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्सम्प्रवर्तते ।
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च ॥ १५॥
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् ।
तमोयुक्तादहङ्काराद्भूततन्मात्रसम्भवः ॥ १६॥
भूतानामादिभूतत्वाद् भूतादिः कथ्यते तु सः ।
भूतादेः शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसम्भवः ॥ १७॥
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः ।
वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससम्भवः ॥ १८॥
रसादापः समुत्पन्नास्ताभ्यो गन्धसमुद्भवः ।
गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योऽन्यच्चराचरम् ॥ १९॥
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ।
महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥ २०॥
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा ।
तदण्डे सुप्रवृद्धोऽभूत् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥ २१॥
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ २२॥
तस्येश्वरस्याप्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा ।
धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञेऽभिमानिनः ॥ २३॥
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् ।
वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः ॥ २४॥
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये सम्प्रवर्त्तते ।
सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिः स्वयम् ॥ २५॥
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः ।
सहस्रमूर्द्धा पुरुषस्तिस्रोऽवस्थास्स्वयम्भुवः ॥ २६॥
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मत्वे च कालत्वे च तमो रजः ।
विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभोः ॥ २७॥