७ वायवीयसंहिता, अध्याय 8: वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे सृष्टिपालनप्रलयकर्तृत्ववर्णनं

॥

श्रीगणेशाय नमः ॥

७.१.८. अष्टमोऽध्यायः ।

कालप्रभावे त्रिदेवायुर्वर्णनम् ।

ऋषय ऊचुः ।

केन मानेन कालेऽस्मिन्नायुः सङ्ख्या प्रकल्प्यते ।

सङ्ख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमोऽवधिः ॥ १॥

७.१.९. नवमोऽध्यायः ।

सृष्टिपालनप्रलयकर्तृत्ववर्णनम् ।

मुनय ऊचुः ।

कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च ।

आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः ॥ १॥

॥

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥

वायुरुवाच ।

आयुषोऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते ।

सङ्ख्यारूपस्य कालस्य शान्त्यतीतकलावधि ॥ २॥

किं तत्प्रथमसम्भूतं केनेदमखिलं ततम् ।

केन वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा ॥ २॥

॥

श्रीशिवमहापुराणम् ॥

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः ।

तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च ॥ ३॥

वायुरुवाच ।

शक्तिः प्रथमसम्भूता शान्त्यतीतपदोत्तरा ।

ततो माया ततोऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः ॥ ३॥

काष्ठास्त्रिंशत्कला नाम कलास्त्रिंशन्मुहूर्तकः ।

मुहूर्त्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते ॥ ४॥

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदं क्रमात् ।

ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसम्भवः ॥ ४॥

त्रिंशत्सङ्ख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ ५॥

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् ।

एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता ॥ ५॥

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः ॥ ६॥

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रातिलोम्येन संहृतिः ।

अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परः स्रष्टा समिष्यते ॥ ६॥

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् ।

लौकिकेनैव मानेन ह्यब्दो यो मानुषः स्मृतः ॥ ७॥

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् ।

अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम् ॥ ७॥

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः ।

दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम् ॥ ८॥

महदादिविशेषान्तं सृजतीत्यपि सम्मतम् ।

किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः ॥ ८॥

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः ।

संवत्सरोऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा ॥ ९॥

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च ।

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम् ॥ ९॥

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि ।

दिव्यः संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः ॥ १०॥

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना ।

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः ॥ १०॥

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसङ्ख्या प्रवर्तते ।

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः ॥ ११॥

तस्माच्छक्तः स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् ।

अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः ॥ ११॥

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते ।

द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः ॥ १२॥

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वरः ।

पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः ॥ १२॥

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।

तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥ १३॥

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च ।

सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते ॥ १३॥

इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु ।

एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥ १४॥