७ वायवीयसंहिता, अध्याय 7: वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे कालमहिमवर्णनं

॥

श्रीगणेशाय नमः ॥

७.१.७. सप्तमोऽध्यायः ।

कालमहिमवर्णनम् ।

मुनय ऊचुः ।

कालादुत्पद्यते सर्वं कालादेव विपद्यते ।

न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किञ्चन विद्यते ॥ १॥

॥

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥

यदास्यान्तर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् ।

सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते ॥ २॥

॥

श्रीशिवमहापुराणम् ॥

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ।

यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम् ॥ ३॥

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः ।

अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्ततेऽतिभयङ्करः ॥ ४॥

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् ।

क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण ॥ ५॥

वायुरुवाच ।

कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् ।

कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम् ॥ ६॥

यदलङ्घ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ।

नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम् ॥ ७॥

तस्यांशांशमयी शक्तिः कालात्मनि महात्मनि ।

ततो निष्क्रम्य सङ्क्रान्ता विसृष्टाग्रेरिवायसी ॥ ८॥

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः ।

शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः ॥ ९॥

यतोऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् ।

महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया ॥ १०॥

कालं प्रज्ञाविशेषेण कोऽतिवर्तितुमर्हति ।

कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११॥

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति ।

तेऽपि नैवातिवर्तन्ते कालं वेलामिवाब्धयः ॥ १२॥

ये निगृह्येन्द्रियग्रामं जयन्ति सकलं जगत् ।

न जयन्त्यपि ते कालं कालो जयति तानपि ॥ १३॥

आयुर्वेदविदो वैद्याः त्वनुष्ठितरसायनाः ।

न मृत्युमतिवर्तन्ते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १४॥

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च ।

अन्यच्चिन्तयते जन्तुः कालोऽन्यत्कुरुते बलात् ॥ १५॥

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिन्तितसमागमैः ।

संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः ॥ १६॥

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः ।

दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता ॥ १७॥

यो युवा स भवेद् वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः ।

यः श्रीमान्सोऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा ॥ १८॥

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् ।

भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्चत् प्रतिरोधकः ॥ १९॥

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः ।

ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः ॥ २०॥

फलन्त्यकाले न रसायनानि सम्यक् प्रयुक्तान्यपि चौषधानि ।

तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयान्त्याशु सुखं दिशन्ति ॥ २१॥

नाकालतोऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति ।

नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किञ्चित् ॥ २२॥

कालेन शीतः प्रतिवाति वातः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति ।

कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति ॥ २३॥

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवन्ति नित्यम् ।

कालेन सस्यानि लयं प्रयान्ति कालेन सञ्जीवति जीवलोकः ॥ २४॥

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः ।

कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति ॥ २५॥

न यस्य कालो न च बन्धमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् ।

विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय ॥ २६॥