७ वायवीयसंहिता, अध्याय 6: वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे शिवतत्त्वज्ञानवर्णनं

॥

श्रीगणेशाय नमः ॥

७.१.६. षष्ठोऽध्यायः ।

शिवतत्त्वज्ञानवर्णनम् ।

मुनय ऊचुः ।

योऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः ।

आभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोऽयमस्ति तयोः पतिः ॥ १॥

॥

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥

वायुरुवाच ।

अस्ति कश्चिदपर्यन्तरमणीयगुणाश्रयः ।

पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः ॥ २॥

॥

श्रीशिवमहापुराणम् ॥

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् ।

अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः ॥ ३॥

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम् ।

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना ॥ ४॥

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः ।

तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः ॥ ५॥

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् ।

अयथाकरणज्ञानमन्धस्य गमनं यथा ॥ ६॥

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् ।

असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते ॥ ७॥

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतोऽस्ति पदं परम् ।

ब्रह्मवित् तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति ॥ ८॥

संयुक्तमेतद् द्वितयं क्षरमक्षरमेव च ।

व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः ॥ ९॥

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मन्तव्यं त्रिविधं स्मृतम् ।

नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किञ्चन ॥ १०॥

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् ।

यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः ॥ ११॥

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् ।

सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तोऽनुपश्यति ॥ १२॥

य एको जालवानीश ईशानीभिः स्वशक्तिभिः ।

सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते ॥ १३॥

एक एव सदा रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ।

संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते सञ्चुकोच यः ॥ १४॥

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः ।

तथैव विश्वतोबाहुर्विश्वतः पादसंयुतः ॥ १५॥

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः ।

स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा ॥ १६॥

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् ।

विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः ॥ १७॥

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तममृतं ध्रुवम् ।

आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम् ॥ १८॥

अस्मान्नास्ति परं किञ्चिदपरं परमात्मनः ।

नाणीयोऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत् ॥ १९॥

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः ।

सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः ॥ २०॥

सर्वतः पाणिपादोऽयं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ।

सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ २१॥

सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविवर्जितः ।

सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ २२॥

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णोऽपि श‍ृणोति यः ।

सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम् ॥ २३॥

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः ।

गुहायां निहितश्चापि जन्तोरस्य महेश्वरः ॥ २४॥

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् ।

धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति ॥ २५॥

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् ।

निरोधं जन्मनो यस्य वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ २६॥

एकोऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः ।

विदधाति विचेत्यन्ते विश्वमादौ महेश्वरः ॥ २७॥