५ उमासंहिता, अध्याय 17: देहोत्पत्तिवर्णनं

॥

श्रीगणेशाय नमः ॥

५.२१. एकविंशोऽध्यायः ।

रणफलवर्णनम् ।

व्यास उवाच ।

ब्राह्मणत्वं हि दुष्प्राप्यं निसर्गाद् ब्राह्मणो भवेत् ।

ईश्वरस्य मुखात्क्षत्रं बाहुभ्यामूरुतो विशः ॥ १॥

५.२२. द्वाविंशोऽध्यायः ।

देहोत्पत्तिवर्णनम् ।

व्यास उवाच ।

विधिं तात वदेदानीं जीवजन्म विधानतः ।

गर्भे स्थितिं च तस्यापि वैराग्यार्थं मुनीश्वर ॥ १॥

॥

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः ॥

पद्भ्यां शूद्रः समुत्पन्न इति तस्य मुखात् श्रुतिः ।

किमु स्थितिमधःस्थानादाप्नुवन्ति ह्यतो वद ॥ २॥

सनत्कुमार उवाच ।

श‍ृणु व्यास समासेन शास्त्रसारमशेषतः ।

वदिष्यामि सुवैराग्यं मुमुक्षोर्भवबन्धकृत् ॥ २॥

॥

श्रीशिवमहापुराणम् ॥

सनत्कुमार उवाच ।

दुष्कृतेन तु कालेय स्थानाद् भ्रश्यन्ति मानवाः ।

श्रेष्ठं स्थानं समासाद्य तस्माद्रक्षेत पण्डितः ॥ ३॥

पाकपात्रस्य मध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम् ।

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्यं तदन्नं च जलोपरि ॥ ३॥

यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षत्रयोन्यां प्रसूयते ।

ब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रियत्वं निषेवते ॥ ४॥

जलस्याधः स चाग्निर्हि स्थितोऽग्निं धमते शनैः ।

वायुना धम्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् ॥ ४॥

अधर्मसेवनान्मूढस्तथैव परिवर्तते ।

जन्मान्तरसहस्राणि तमस्याविशते यतः ॥ ५॥

तदन्नमुष्णतोयेन समन्तात्पच्यते पुनः ।

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः ॥ ५॥

तस्मात्प्राप्य परं स्थानं प्रमाद्येन्न तु नाशयेत् ।

स्वस्थानं सर्वदा रक्षेत्प्राप्यापि विपदो नरः ॥ ६॥

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्भवेत् ।

रसस्तु देहे सरति स पुष्टस्तेन जायते ॥ ६॥

ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य ब्राह्मण्यं योऽवमन्यते ।

भोज्याभोज्यं न जानाति स पुमान् क्षत्रियो भवेत् ॥ ७॥

कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्ताः शिश्नो गुदं नखाः ।

मलाश्रयः कफः स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः ॥ ७॥

कर्मणा येन मेधावी शूद्रो वैश्यो हि जायते ।

तत्ते वक्ष्यामि निखिलं येन वर्णोत्तमो भवेत् ॥ ८॥

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समन्ततः ।

ज्ञेया रसप्रवाहिन्यस्तत्प्रकारं ब्रुवे मुने ॥ ८॥

शूद्रकर्म यथोद्दिष्टं शूद्रो भूत्वा समाचरेत् ।

यथावत्परिचर्यां तु त्रिषु वर्णेषु नित्यदा ॥ ९॥

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयेत् रसम् ।

रसेन तेन नाडीस्ताः प्राणं पूरयते पुनः ॥ ९॥

कुरुते कामयानस्तु शूद्रोऽपि वैश्यतां व्रजेत् ।

यो योजयेद्धनैर्वैश्यो जुह्वानश्च यथाविधि ॥ १०॥

पुनः प्रयान्ति सम्पूर्णाः ताश्च देहं समन्ततः ।

ततः स नाडीमध्यस्थः शरीरेणात्मना रसः ॥ १०॥

अग्निहोत्रमुपादाय शेषान्नकृतभोजनः ।

स वैश्यः क्षत्रियकुले जायते नात्र संशयः ॥ ११॥

पच्यते पच्यमानाच्च भवेत्पाकद्वयं पुनः ।

त्वक् तया वेष्ट्यते पूर्वं रुधिरं च प्रजायते ॥ ११॥

क्षत्रियो जायते यज्ञैः संस्कृतैरात्तदक्षिणैः ।

अधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणं सदा ॥ १२॥

रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः ।

स्नायुतश्च तथास्थीनि नखा मज्जास्थिसम्भवाः ॥ १२॥

आर्द्रहस्तपदो नित्यं क्षितिं धर्मेण पालयेत् ।

ऋतुकालाभिगामी च स्वभार्यां धर्मतत्परः ॥ १३॥

मज्जाकारणवैकल्यं शुक्रं हि प्रसवात्मकम् ।

इति द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्तिताः ॥ १३॥

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य भूतेभ्यो दीयतामिति ।

गोब्राह्मणात्मनोऽर्थं हि सङ्ग्रामाभिहतो भवेत् ॥ १४॥