Prashna Upanishad

प्रश्नोपनिषत्

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवा

भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

स्थिरैरङ्गैस्तुष्तुवाꣳसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः

स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः

स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

प्रथमः प्रश्नः ।

ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः

कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते

ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं

वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः

इति प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥

द्वितीयः प्रश्नः ।

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ ।

भगवन् कत्येव

देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः

पुनरेषां वरिष्ठ इति

इति प्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥

तृतीयः प्रश्नः

अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ ।

भगवन् कुत

एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा

प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बाह्यमभिधत्ते

कथमध्यात्ममिति

इति प्रश्नोपनिषदि तृतीयः प्रश्नः ॥

चतुर्थः प्रश्नः ।

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ ।

भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे

कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति

कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति

इति प्रश्नोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥

पञ्चमः प्रश्नः ।

अथ हैनं शैब्यः सत्यकामः पप्रच्छ ।

स यो ह वै

तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत ।

कतमं वाव

स तेन लोकं जयतीति ।

तस्मै स होवाच

इति प्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥

षष्ठः प्रश्नः ।

अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ ।

भगवन् हिरण्यनाभः

कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत ।

षोडशकलं

भारद्वाज पुरुषं वेत्थ ।

तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद ।

यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति ।

समूलो वा एष

परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हम्यनृतं वक्तुम् ।

स

तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज ।

तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष

इति

तान्ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया

संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि

विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः

पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च ।

ते प्रकाश्याभिवदन्ति

वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति

तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि

तस्मै स होवाच यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा

एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं

ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न

श‍ृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते

नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते

एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः ।

तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति

तस्मै स होवाचेहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो

यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ ।

भगवन् कुते ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच ।

मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत्

पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति

तेऽश्रद्दधाना बभूवुः

आत्मन एष प्राणो जायते ।

यथैषा पुरुषे

छायैतस्मिन्नेतदाततं

मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे

प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति ।

गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो

व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः

प्राणः

स यद्येकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव

जगत्यामभिसम्पद्यते ।

तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र

तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सम्पन्नो महिमानमनुभवति

स ईक्षाचक्रे ।

कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि

कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत

स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते ।

रयिं च प्राणं

चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व

एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते ।

तद्यथा

मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिंष्च

प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्टन्त एवं वाङ्मनष्चक्षुः श्रोत्रं

च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति

यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते ।

एतन् ग्रामानोतान्

ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक्

पृथगेव सन्निधत्ते

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।

मनो ह

वाव यजमानः ।

इष्टफलमेवोदानः ।

स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म

गमयति

अथ यदि द्विमात्रेण मनसि सम्पद्यते सोऽन्तरिक्षं

यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम् ।

स सोमलोके विभुतिमनुभूय

पुनरावर्तते

स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं

मनः ।

अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्

सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य

एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः

एष पृथिवी रयिर्देवः

सदसच्चामृतं च यत्

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं

प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः ।

एष ह्येतद्धुतमन्नं समं नयति

तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति ।

यद्दृष्टं

दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुश‍ृणोति

देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं

चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च

सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति

यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभि-

ध्यायीत स तेजसि सूर्ये सम्पन्नः ।

यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत

एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं

स एतस्माज्जीवघनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते ।

तदेतौ

श्लोकौ भवतः

स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं

गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।

एवमेवास्य

परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति

भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो

भवति तदेष श्लोकः