Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad

Containing 10 sacred Sanskrit shlokas with multi-author commentaries and translations.

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 1

प्राणाग्निहोत्रोपनिषत्

शरीरयज्ञसंशुद्धचित्तसंजातबोधतः ।

मुनयो यत्पदं यान्ति तद्रामपदमाश्रये ॥

ॐ सह नाववतु ॥

सह नौ भुनक्तु ॥

सह वीर्यं

करवावहै ॥

तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

हरिः ॐ ॥

अथातः सर्वोपनिषत्सारं संसारज्ञानातीत-

मन्त्रसूक्तं शारीरयज्ञं व्याख्यास्यामः ।

यस्मिन्नेव

पुरुषः शरीरे विनाप्यग्निहोत्रेण विनापि सांख्ययोगेन

संसारविमुक्तिर्भवतीति ।

स्वेन विधिनान्नं भूमौ निक्षिप्य

या ओषधीः सोमराज्ञीरिति तिसृभिरन्नपत इति द्वाभ्या-

मनुमन्त्रयते ।

या ओषधयः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः ।

बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चत्वंहसः

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 2

याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।

बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चत्वंहसः

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 3

जीवला नघारिषां माते बध्नामोषधिम् ।

यातयायु रुपाहरादप रक्षांसि चातयात्

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 4

अन्नपतेऽन्नस्य नो धेह्यनमीवस्य शुष्मिणः ।

प्रप्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 5

यदन्नमग्निर्बहुधा विराद्धि

रुद्रैः प्रजग्धं यदि वा पिशाचैः ।

सर्वं तदीशानो अभयं कृणोतु

शिवमीशानाय स्वाहा

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 6

अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः ।

त्वं यज्ञस्त्वं ब्रह्मा त्वं रुद्रस्तवं विष्णुस्त्वं वषट्कार

आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोंनमः ।

आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् ।

पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् ।

यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम ।

सर्वं पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहं स्वाहा ।

अमृतमस्य मृतोपस्तरणमस्यमृतं प्राणे जुहोम्यमाशिष्यान्तोऽसि ।

प्राणाय स्वाहा ।

अपानाय स्वाहा ।

व्यानाय स्वाहा ।

उदानाय स्वाहा ।

समानाय स्वाहा ।

इति कनिष्ठिकाङ्गुल्याङ्गुष्ठेन च प्राणे जुहोति ।

अनामिकयापाने ।

मध्यमया व्याने ।

सर्वाभिरुदाने ।

प्रदेशिन्या समाने ।

तूष्णीमेकामेकऋषौ जुहोति ।

द्वे आहवनीये ।

एकां दक्षिणाग्नौ ।

एकां गार्हपत्ये ।

एकां सर्वप्रायश्चित्तीये ॥

अथापिधानमस्यमृतत्वायोपस्पृश्य पुनरादाय पुनरुपस्पृशेत् ।

स ते प्राणा वाऽऽपो गृहीत्वा हृदयमन्वालभ्य जपेत् ।

प्राणो अग्निः परमात्मा पञ्चवायुभिरावृतः ।

अभयं सर्वभूतेभ्यो न मे भीतिः कदाचन

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 7

इति प्रथमः खण्डः

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 8

विश्वोऽसि वैश्वानरो विश्वरूपं त्वया धार्यते

जायमानम् ।

विश्वं त्वाहुतथः सर्वा यत्र

ब्रह्माऽमृतोऽसि ।

महानवोऽयं पुरुषो

योऽङ्गुष्ठाग्रे प्रतिष्ठितः ।

तमद्भिः परिषिञ्चामि

सोऽस्यान्ते अमृताय च ।

अनावित्येष बाह्यात्मा

ध्यायेताग्निहोत्रं जोहोमीति ।

सर्वेषामेव सूनुर्भवति ।

अस्य यज्ञपरिवृता आहुतीर्होमयति ।

स्वशरीरे यज्ञं

परिवर्तयामीति ।

चत्वारोऽग्नयस्ते किंभागधेयाः ।

तत्रसूर्योऽग्निर्नाम सूर्यमण्डलाकृतिः सहस्ररश्मि-

परिवृत एकऋषिर्भूत्वा मूर्धनि तिष्ठति ।

यस्मादुक्तो

दर्शनाग्निर्नाम चतुराकृतिराहवनीयो भूत्वा मुखे तिष्ठति ।

शारीरोग्निर्नाम जराप्रणुदा हविरवस्कन्दति ।

अर्धचन्द्राकृति-

र्दक्षिणाग्निर्भूत्वा हृदये तिष्ठति तत्र कोष्ठाग्निरिति ।

कोष्ठाग्निर्नामाशितपीतलीढखादितानि सम्यग्व्यष्ट्यां

श्रपयित्वा गार्हपत्यो भूत्वा नाभ्यां तिष्ठति ।

प्रायश्चित्तयस्त्वधस्तात्तिर्यक् तिस्रो हिमांशुप्रभाभिः

प्रजननकर्मा ॥

इति द्वितीयः खण्डः

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 9

अस्य शरीरयज्ञस्य यूपरशनाशोभितस्य

को यजमानः ।

का पत्नी ।

के ऋत्विजः ।

के सदस्याः ।

कानि यज्ञपात्राणि ।

कानि हवींषि ।

का वेदिः ।

कोत्तरवेदिः ।

को द्रोणकलशः ।

को रथः ।

कः पशुः ।

कोऽध्वर्युः ।

को होता ।

को ब्राह्मणाच्छंसी ।

कः प्रतिप्रस्थाता ।

कः प्रस्तोता ।

को मैत्रावरुणः ।

क उद्गाता ।

का धारापोता ।

के दर्भाः ।

कः स्रुवः ।

काज्यस्थाली ।

कावाघारौ ।

कावाज्यभागौ ।

केऽत्र

याजाः ।

के अनुयाजाः ।

केडा ।

कः सूक्तवाकः ।

कः शंयोर्वाकः ।

का हिंसा ।

के पत्नीसंयाजाः ।

को यूपः ।

का रशना ।

का इष्टयः ।

का दक्षिणा ।

किमवभृतमिति ॥

इति तृतीयः खण्डः

Pranagnihotra Upanishad

Complete Upanishad, Verse 10

अस्य शारीरयज्ञस्य यूपरशनाशोभितस्यात्मा यजमानः ।

बुद्धिः पत्नी ।

वेदा महर्त्विजः ।

अहङ्कारोऽध्वर्युः ।

चित्तं

होता ।

प्राणो ब्राह्मणच्छंसी ।

अपानः प्रतिप्रस्थाता ।

व्यानः प्रस्तोता ।

उदान उद्गाता ।

समानो मैत्रवरुणः ।

शरीरं वेदिः ।

नासिकोत्तरवेदिः ।

मूर्धा द्रोणकलशः ।

पादो रथः ।

दक्षिणहस्तः स्रुवः ।

सव्यहस्त आज्यस्थाली ।

श्रोत्रे आघारौ ।

चक्षुषी आज्यभागौ ।

ग्रीवा धारापोता ।

तन्मात्राणि सदस्याः ।

महाभूतानि प्रयाजाः ।

भूतानि

गुणा अनुयाजाः ।

जिह्वेडा ।

दन्तोष्ठौ सूक्तवाकः ।

तालुः

शंयोर्वाकः ।

स्मृतिर्दया क्षान्तिरहिंसा पत्नीसंयाजाः ।

ओङ्कारो यूपः ।

आशा रशना ।

मनो रथः ।

कामः पशुः ।

केशा दर्भाः ।

बुद्धीन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि ।

कर्मेन्द्रियाणि

हवींषि ।

अहिंसा इष्टयः ।

त्यागो दक्षिणा ।

अवभृतं

मरणात् ।

सर्वा ह्यस्मिन्देवताः शरीरेऽधिसमाहिताः ।

वाराणस्यां मृतो वापि इदं वा ब्रह्म यः पठेत् ।

एकेन

जन्मना जन्तुर्मोक्षं च प्राप्नुयादिति मोक्षं च

प्राप्नुयादित्युपनिषत्