Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad

Containing 15 sacred Sanskrit shlokas with multi-author commentaries and translations.

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 1

मण्डलब्राह्मणोपनिषत्

बाह्यान्तस्तारकाकरं व्योमपञ्चकविग्रहम् ।

राजयोगैकसंसिद्धं रामचन्द्रमुपास्महे ॥

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ याज्ञवल्क्यो ह वै महामुनिरादित्यलोकं जगाम ।

तमादित्यं नत्वा भो भगवन्नादित्यात्मतत्त्वमनुब्रूहीति ।

सहोवाच नारायणः ।

ज्ञानयुक्तयमाद्यष्टाङ्गयोग उच्यते ।

शीतोष्णाहारनिद्राविजयः सर्वदा शान्तिर्निश्चलत्वं

विषयेन्द्रियनिग्रहश्चैते यमाः ।

गुरुभक्तिः सत्यमार्गानुरक्तिः सुखागतवस्त्वनुभवश्च

तद्वस्त्वनुभवेन तुष्टिर्निःसङ्गता एकान्तवासो मनोनिवृत्तिः

फलानभिलाषो वैराग्यभावश्च नियमाः ।

सुखासनवृत्तिश्चीरवासाश्चैवमासननियमो भवति ।

पूरककुम्भकरेचकैः षोडशचतुष्षष्टि-

द्वात्रिऽन्शत्सङ्ख्यया यथाक्रमं प्राणायामः ।

विषयेभ्य इन्द्रियार्थेभ्यो मनोनिरोधनं प्रत्याहारः ।

सर्वशरीरेषु चैतन्यैकतानता ध्यानम् ।

विषयव्यावर्तनपूर्वकं चैतन्ये चेतःस्थापनं

धारणं भवति ।

ध्यानविस्मृतिः समाधिः ।

एवं सूक्ष्माङ्गानि ।

य एवं वेद स मुक्तिभाग्भवति

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 2

देहस्य पञ्चदोषा भवन्ति कामक्रोधनिःश्वासभयनिद्राः ।

तन्निरासस्तु निःसङ्कल्पक्षमालघ्वाहारप्रमादतातत्त्वसेवनम् ।

निद्राभयसरीसृपं हिंसादितरङ्गं तृष्णावर्तं

दारपङ्कं संसारवार्धिं तर्तुं सूक्ष्ममार्गमवलम्ब्य

सत्त्वादिगुणानतिक्रम्य तारमवलोकयेत् ।

भ्रूमध्ये सच्चिदानन्दतेजःकूटरूपं तारकं ब्रह्म ।

तदुपायं लक्ष्यत्रयावलोकनम् ।

मूलाधारादारभ्य ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं सुषुम्ना सूर्याभा ।

मृणालतन्तुसूक्ष्मा कुण्डलिनी ।

ततो तमोनिवृत्तिः ।

तद्दर्शनात्सर्वपापनिवृत्तिः ।

तर्जन्यग्रोन्मीलितकर्णरन्ध्रद्वये

फूत्कारशब्दो जायते ।

तत्र स्थिते मनसि चक्षुर्मध्य नीलज्योतिः

पश्यति ।

एवं हृदयेऽपि ।

बहिर्लक्ष्यं तु नासाग्रे चतुः-

षडष्टदशद्वादशाङ्गुलीभिः क्रमान्नीलद्युतिश्यामत्व-

सदृग्रक्तभङ्गीस्फुरत्पीतवर्णद्वयोपेतं व्योमत्वं पश्यति

स तु योगी चलनदृष्ट्या व्योमभागवीक्षितुः पुरुषस्य

दृष्ट्यग्रे ज्योतिर्मयूखा वर्तन्ते ।

तद्दृष्टिः स्थिरा भवति ।

शीर्षोपरि द्वादशाङ्गुलिमानज्योतिः पश्यति तदाऽमृतत्वमेति ।

मध्यलक्ष्यं तु प्रातश्चित्रादिवर्णसूर्यचन्द्रवह्निज्वाला-

वलीवत्तद्विहीनान्तरिक्षवत्पश्यति ।

तदाकाराकारी भवति ।

अभ्यासान्निर्विकारं

गुणरहिताकाशं भवति ।

विस्फुरत्तारकाकारगाढ-

तमोपमं पराकाशं भवति ।

कालानलसमं

द्योतमानं महाकाशं भवति ।

सर्वोत्कृष्ट-

परमाद्वितीयप्रद्योतमानं तत्त्वाकाशं भवति ।

कोटिसूर्यप्रकाशं सूर्याकाशं भवति ।

एवमभ्यासात्तन्मयो भवति ।

य एवं वेद

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 3

तद्योगं च द्विधा विद्धि पूर्वोत्तरविभागतः ।

पूर्वं तु तारकं विद्यादमनस्कं तदुत्तरमिति ।

तारकं द्विविधम् ।

मूर्तितारकममूर्तितारकमिति ।

यदिन्द्रियान्तं तन्मूर्तितारकम् ।

यद्भ्रूयुगातीतं

तदमूर्तितारकमिति ।

उभयमपि मनोयुक्तमभ्यसेत् ।

मनोयुक्तान्तरदृष्टिस्तारकप्रकाशाय भवति ।

भ्रूयुगमध्यबिले तेजस आविर्भावः ।

एतत्पूर्वतारकम् ।

उत्तरं त्वमनस्कम् ।

तालुमूलोर्ध्वभागे महाज्योतिर्विद्यते ।

तद्दर्शनादणिमादिसिद्धिः ।

लक्ष्येऽन्तर्बाह्यायां

दृष्टौ निमेषोन्मेषवर्जितायां च इयं शाम्भवी

मुद्रा भवति ।

सर्वतन्त्रेषु गोप्यमहाविद्या भवति ।

तज्ज्ञानेन संसारनिवृत्तिः ।

तत्पूजनं मोक्षफलदम् ।

अन्तर्लक्ष्यं जलज्योतिःस्वरूपं भवति ।

महर्षिवेद्यं

अन्तर्बाह्येन्द्रियैरदृश्यम्

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 4

सहस्रारे जलज्योतिरन्तर्लक्ष्यम् ।

बुद्धिगुहायां

सर्वाङ्गसुन्दरं पुरुषरूपमन्तर्लक्ष्यमित्यपरे ।

शीर्षान्तर्गतमण्डलमध्यगं पञ्चवक्त्रमुमासहायं

नीलकण्ठं प्रशान्तमन्तर्लक्ष्यमिति केचित् ।

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तर्लक्ष्यमित्येके ।

उक्तविकल्पं सर्वमात्मैव ।

तल्लक्ष्यं शुद्धात्मदृष्ट्या

वा यः पश्यति स एव ब्रह्मनिष्ठो भवति ।

जीवः

पञ्चविंशकः स्वकल्पितचतुर्विंशतितत्त्वं परित्यज्य

षड्विंशः परमात्माहमिति निश्चयाज्जीवन्मुक्तो भवति ।

एवमन्तर्लक्ष्यदर्शनेन जीवन्मुक्तिदशायां स्वयमन्तर्लक्ष्यो

भूत्वा परमाकाशाखण्डमण्डलो भवति

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 5

इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

अथ ह याज्ञवल्क्य आदित्यमण्डलपुरुषं पप्रच्छ ।

भगवन्नन्तर्लक्ष्यादिकं बहुधोक्तम् ।

मया तन्न

ज्ञातम् ।

तद्ब्रूहि मह्यम् ।

तदुहोवाच पञ्चभूत-

कारणं तडित्कूटाभं तद्वच्चतुःपीठम् ।

तन्मध्ये

तत्त्वप्रकाशो भवति ।

सोऽतिगूढ अव्यक्तश्च ।

तज्ज्ञानप्लवाधिरूढेन ज्ञेयम् ।

तद्बाह्याभ्यन्तर्लक्ष्यम् ।

तन्मध्ये जगल्लीनम् ।

तन्नादबिन्दुकलातीतमखण्डमण्डलम् ।

तत्सगुणनिर्गुणस्वरूपम् ।

तद्वेत्ता विमुक्तः ।

आदावग्निमण्डलम् ।

तदुपरि सूर्यमण्डलम् ।

तन्मध्ये सुधाचन्द्रमण्डलम् ।

तन्मध्येऽखण्डब्रह्मतेजोमण्डलम् ।

तद्विद्युल्लेखावच्छुक्ल-

भास्वरम् ।

तदेव शाम्भवीलक्षणम् ।

तद्दर्शने तिस्रो मूर्तय

अमा प्रतिपत्पूर्णिमा चेति ।

निमीलितदर्शनममादृष्टिः ।

अर्धोन्मीलितं प्रतिपत् ।

सर्वोन्मीलनं पूर्णिमा भवति ।

तासु

पूर्णिमाभ्यासः कर्तव्यः तल्लक्ष्यं नासाग्रम् ।

तदा

तालुमूले गाढतमो दृश्यते ।

तदभ्यासादखण्डमण्डलाकार-

ज्योतिर्दृश्यते ।

तदेव सच्चिदानन्दं ब्रह्म भवति ।

एवं

सहजानन्दे यदा मनो लीयते तदा शान्तो भवी भवति ।

तामेव

खेचरीमाहुः ।

तदभ्यासान्मनःस्थैर्यम् ।

ततो वायुस्थैर्यम् ।

तच्चिह्नानि ।

आदौ तारकवद्दृश्यते ।

ततो वज्रदर्पणम् ।

तत

उपरि पूर्णचन्द्रमण्डलम् ।

ततो वह्निशिखामण्डलं क्रमाद्दृश्यते

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 6

तदा पश्चिमाभिमुखप्रकाशः स्फटिकधूम्र-

बिन्दुनादकलानक्षत्रखद्योतदीपनेत्रसवर्णनव-

रत्नादिप्रभा दृश्यन्ते ।

तदेव प्रणवस्वरूपम् ।

प्राणापानयोरैक्यं कृत्वा धृतकुम्भको नासाग्र-

दर्शनदृढभावनया द्विकराङ्गुलिभिः षण्मुखी-

करणेन प्रणवध्वनिं निशम्य मनस्तत्र लीनं भवति ।

तस्य न कर्मलेपः ।

रवेरुदयास्तमययोः किल कर्म

कर्तव्यम् ।

एवंविदश्चिदादित्यस्योदयास्तमयाभावा-

त्सर्वकर्माभावः ।

शब्दकाललयेन दिवारात्र्यतीतो भूत्वा

सर्वपरिपूर्णज्ञानेनोन्यान्यवस्थावशेन ब्रह्मैक्यं

भवति ।

उन्मन्या अमनस्कं भवति ।

तस्य निश्चिन्ता

ध्यानम् ।

सर्वकर्मनिराकरणमावाहनम् ।

निश्चयज्ञानमासनम् ।

उन्मनीभावः पाद्यम् ।

सदाऽमनस्कमर्घ्यम् ।

सदादीप्तिरपारामृतवृत्तिः

स्नानम् ।

सर्वत्र भावना गन्धः ।

दृक्स्वरूपावस्थान-

मक्षताः ।

चिदाप्तिः पुष्पम् ।

चिदग्निस्वरूपं धूपः ।

चिदादित्यस्वरूपं दीपः ।

परिपूर्णचन्द्रामृतरसस्यैकीकरणं

नैवेद्यम् ।

निश्चलत्वं प्रदक्षिणम् ।

सोहंभावो नमस्कारः ।

मौनं स्तुतिः ।

सर्वसन्तोषो विसर्जनमिति य एवं वेद ।

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 7

एवं त्रिपुट्यां निरस्तायां निस्तरङ्गसमुद्रवन्निवात-

स्थितदीपवदचलसम्पूर्णभावाभावविहीनकैवल्यद्योतिर्भवति ।

जाग्रन्निन्दान्तःपरिज्ञानेन ब्रह्मविद्भवति ।

सुषुप्तिसमाध्योर्मनोलयाविशेषेऽपि महदस्त्युभयो-

र्भेदस्तमसि लीनत्वान्मुक्तिहेतुत्वाभावाच्च ।

समाधौ

मृदिततमोविकारस्य तदाकाराकारिताखण्डाकार-

वृत्त्यात्मकसाक्षिचैतन्ये प्रपञ्चलयः सम्पद्यते

प्रपञ्चस्य मनःकल्पितत्वात् ।

ततो भेदाभावात्कदाचि-

द्बहिर्गतेऽपि मिथ्यात्वभानात् ।

सकृद्विभातसदानन्दा-

नुभवैकगोचरो ब्रह्मवित्तदेव भवति ।

यस्य सङ्कल्पनाशः

स्यात्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ।

तस्माद्भावाभावौ परित्यज्य

परमात्मध्यानेन मुक्तो भवति ।

पुनःपुनः सर्वावस्थासु

ज्ञानज्ञेयौ ध्यानध्येयौ लक्ष्यालक्ष्ये दृश्यादृश्ये

चोहापोहादि परित्यज्य जीवन्मुक्तो भवेत् ।

य एवं वेद

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 8

पञ्चावस्थाः जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयतुरीयातीताः ।

जाग्रति प्रवृत्तो जीवः प्रवृत्तिमार्गासक्तः ।

पापफलनरकादिमांस्तु शुभकर्मफलस्वर्गमस्त्विति

काङ्क्षते ।

स एव स्वीकृतवैराग्यात्कर्मफलजन्माऽलं

संसारबन्धनमलमिति विमुक्त्यभिमुखो निवृत्तिमार्ग-

प्रवृत्तो भवति ।

स एव संसारतारणाय गुरुमाश्रित्य

कामादि त्यक्त्वा विहितकर्माचरन्साधनचतुष्टयसम्पन्नो

हृदयकमलमध्ये भगवत्सत्तामात्रान्तर्लक्ष्यरूपमासाद्य

सुषुप्त्यवस्थाया मुक्तब्रह्मानन्दस्मृतिं लब्ध्वा

एक एवाहमद्वितीयः कञ्चित्कालमज्ञानवृत्त्या

विस्मृतजाग्रद्वासनानुफलेन तैजसोऽस्मीति तदुभयनिवृत्त्या

प्राज्ञ इदानीमस्मीत्यहमेक एव स्थानभेदादवस्थाभेदस्य

परंतु नहि मदन्यदिति जातविवेकः शुद्धाद्वैतब्रह्माहमिति

भिदागन्धं निरस्य स्वान्तर्विजृम्भितभानुमण्डलध्यान-

तदाकाराकारितपरंब्रह्माकारितमुक्तिमार्गमारूढः

परिपक्वो भवति ।

सङ्कल्पादिकं मनो बन्धहेतुः ।

तद्वियुक्तं

मनो मोक्षाय भवति ।

तद्वांश्चक्षुरादिबाह्यप्रपञ्चरतो

विगतप्रपञ्चगन्धः सर्वजगदात्मत्वेन पश्यंस्त्यक्ताहङ्कारो

ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयन्निदं सर्वं यदयमात्मेति

भावयन्कृतकृत्यो भवति

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 9

सर्वपरिपूर्णतुरीयातीतब्रह्मभूतो योगी भवति ।

तं ब्रह्मेति स्तुवन्ति ।

सर्वलोकस्तुतिपात्रः सर्वदेश-

संचारशीलः परमात्मगगने बिन्दुं निक्षिप्य

शुद्धाद्वैताजाड्यसहजामनस्कयोगनिद्राखण्डा-

नन्दपदानुवृत्त्या जीवन्मुक्तो भवति ।

तच्चानन्द-

समुद्रमग्ना योगिनो भवन्ति ।

तदपेक्षया इन्द्रादयः

स्वल्पानन्दाः ।

एवं प्राप्तानन्दः परमयोगी भवतीत्युपनिषत्

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 10

इति द्वितीयं ब्राह्मणम्

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 11

याज्ञवल्क्यो महामुनिर्मण्डलपुरुषं पप्रच्छ

स्वामिन्नमनस्कलक्षणमुक्तमपि विस्मृतं

पुनस्तल्लक्षणं ब्रूहीति ।

तथेति मण्डलपुरुषोऽब्रवीत् ।

इदममनस्कमतिरहस्यम् ।

यज्ज्ञानेन कृतार्थो

भवति तन्नित्यं शांभवीमुद्रान्वितम् ।

परमात्मदृष्ट्या

तत्प्रत्ययलक्ष्याणि दृष्ट्वा तदनु सर्वेशमप्रमेयमजं

शिवं परमाकाशं निरालम्बमद्वयं ब्रह्मविष्णुरुद्रादीना-

मेकलक्ष्यं सर्वकारणं परंब्रह्मात्मन्येव पश्यमानो

गुहाविहरणमेव निश्चयेन ज्ञात्वा भावाभावादिद्वन्द्वातीतः

संविदितमनोन्मन्यनुभवस्तदनन्तरमखिलेन्द्रियक्षयवशादमनस्क-

सुखब्रह्मानन्दसमुद्रे मनःप्रवाहयोगरूपनिवातस्थितदीपवदचलं

परंब्रह्म प्राप्नोति ।

ततः शुष्कवृक्षवन्मूर्च्छानिद्रामय-

निःश्वासोच्छ्वासाभावान्नष्टद्वन्द्वः सदाचञ्चलगात्रः

परमशान्तिं स्वीकृत्य मनः प्रचारशून्यं परमात्मनि लीनं भवति ।

पयस्रावानन्तरं धेनुस्तनक्षीरमिव सर्वेन्द्रियवर्गे परिनष्टे

मनोनाशं भवति तदेवामनस्कम् ।

तदनु नित्यशुद्धः

परमात्माहमेवेति तत्त्वमसीत्युपदेशेन त्वमेवाहमहमेव

त्वमिति तारकयोगमार्गेणाखण्डानन्दपूर्णः कृतार्थो भवति

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 12

परिपूर्णपराकाशमग्नमनाः प्राप्तोन्मन्यवस्थः

संन्यस्तसर्वेन्द्रियवर्गः अनेकजन्मार्जितपुण्यपुञ्जपक्व-

कैवल्यफलोऽखण्डानन्दनिरस्तसर्वक्लेशकश्मलो ब्रह्माहमस्मीति

कृतकृत्यो भवति ।

त्वमेवाहं न भेदोऽस्ति पूर्णत्वात्परमात्मनः ।

इत्युच्चरन्त्समालिङ्ग्य शिष्यं ज्ञप्तिमनीनयत्

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 13

इति तृतीयं ब्राह्मणम्

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 14

अथ ह याज्ञवल्क्यो मण्डलपुरुषं पप्रच्छ

व्योमपञ्चकलक्षणं विस्तरेणानुब्रूहीति ।

स

होवाचाकाशं पराकाशं महाकाशं

सूर्याकाशं परमाकाशमिति पञ्च भवन्ति ।

बाह्याभ्यन्तरमन्धकारमयमाकाशम् ।

बाह्यस्याभ्यन्तरे कालानलसदृशं पराकाशम् ।

सबाह्याभ्यन्तरेऽपरिमितद्युतिनिभं तत्त्वं महाकाशम् ।

सबाह्याभ्यन्तरे सूर्यनिभं सूर्याकाशम् ।

अनिर्वचनीयज्योतिः सर्वव्यापकं निरतिशयानन्दलक्षणं

परमाकाशम् ।

एवं तत्तल्लक्ष्यदर्शनात्तत्तद्रूपो भवति ।

नवचक्रं षडाधारं त्रिलक्ष्यं व्योमपञ्चकम् ।

सम्यगेतन्न जानाति स योगी नामतो भवेत्

Mandala Brahmana Upanishad

Complete Upanishad, Verse 15

इति चतुर्थं ब्राह्मणम्