Bhishma Parva, Adhyaya 40

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे

सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते

हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना

करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः

प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्

अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्

अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्

मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः

हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः

विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु

प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये

बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी