Udyoga Parva, Adhyaya 34

जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि

तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः

त्वं मां यथावद्विदुर प्रशाधि; प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः

यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्त्व; श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम्

पापाशङ्की पापमेवानुपश्य;न्पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम्

कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथाव;न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः

शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्

अपृष्टस्तस्य तद्ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्

तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्भवमिच्छन्कुरून्प्रति

वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे

मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर्यानि भारत

अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः

तथैव योगविहितं न सिध्येत्कर्म यन्नृप

उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः

अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु

संप्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत्

अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम्

उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा

यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये

कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते

यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति

युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति

न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम्

श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम्

भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम्

रूपाभिपाती ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत्

हितं च परिणामे यत्तदद्यं भूतिमिच्छता

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः

स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम्

फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः

यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः

तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्

मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः

इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा

अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथागताः

कृतः पुरुषकारोऽपि भवेद्येषु निरर्थकः

कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान्

क्षिप्रमारभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान्

ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्निव

आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्

प्रसादयति लोकं यः तं लोकोऽनुप्रसीदति

यस्मात्त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव

सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान्स्वेन तेजसा

वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः

धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः

वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी

अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः

प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा

य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रावमर्दने

स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने

धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्

धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते

अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिसर्पतः

सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम्