Virata Parva, Adhyaya 42

अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत्

द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम्

उक्तोऽयमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत्

पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं ब्रुवन्

पराजितैर्हि वस्तव्यं तैश्च द्वादश वत्सरान्

वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः

तेषां न तावन्निर्वृत्तं वर्तते तु त्रयोदशम्

अज्ञातवासं बीभत्सुरथास्माभिः समागतः

अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः

पुनर्द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः

लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत्

हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति

अर्थानां तु पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः

अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा

उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम्

यदि बीभत्सुरायातस्तेषां कः स्यात्पराङ्मुखः

त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान्योद्धुमिहागताः

मत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहूनस्मानकीर्तयन्

तेषां भयाभिपन्नानां तदस्माभिः प्रतिश्रुतम्

प्रथमं तैर्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत्

सप्तमीमपराह्णे वै तथा नस्तैः समाहितम्

अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति

ते वा गावो न पश्यन्ति यदि व स्युः पराजिताः

अस्मान्वाप्यतिसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम्

अथ वा तानुपायातो मत्स्यो जानपदैः सह

सर्वया सेनया सार्धमस्मान्योद्धुमुपागतः

तेषामेव महावीर्यः कश्चिदेव पुरःसरः

अस्माञ्जेतुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत्

यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः

सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः

अथ कस्मात्स्थिता ह्येते रथेषु रथसत्तमाः

भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च

संभ्रान्तमनसः सर्वे काले ह्यस्मिन्महारथाः

नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोऽस्ति तथात्मा प्रणिधीयताम्

आच्छिन्ने गोधनेऽस्माकमपि देवेन वज्रिणा

यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्

शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने

को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः

आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्

जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः

अर्जुनेनास्य संप्रीतिमधिकामुपलक्षये

तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति

यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्

अदेशिका महारण्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता

यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम्

अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे

स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः

सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः

स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा

किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते

अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वास्मासु केवलात्

आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः

नैते महाभये प्राप्ते संप्रष्टव्याः कथंचन

प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीष्वावसथेषु च

कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः

बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंसदि

इष्वस्त्रे चारुसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः

परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च

अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः

पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः

विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः