Vana Parva, Adhyaya 200

धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर

विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः

श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानामिति भाषितम्

सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्

अनृतं च भवेत्सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत्

यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा

विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्

यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम

अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः

विषमां च दशां प्राप्य देवान्गर्हति वै भृशम्

आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम

सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते

नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्

यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात्

यदि स्यादपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्

संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः

दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः

वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति

कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः

दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः

अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः

विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः

कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः

आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव

ते चापि कुशलैर्वैद्यैर्निपुणैः संभृतौषधैः

व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज

येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताः

न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर

अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ते बहवो जनाः

दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्

स्रोतसासकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा

न म्रियेयुर्न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाः

नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्वशित्वं यदि वै भवेत्

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते

यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा

बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु

न कश्चिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राहस्य सत्तम

कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते

यथा श्रुतिरियं ब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः

शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत

जीवः संक्रमतेऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतदाहुर्म्रियतेति मूढाः

जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः

अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म; स एव कर्ता सुखदुःखभागी

यत्तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म; तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः

अपुण्यशीलाश्च भवन्ति पुण्या; नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति

नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै;स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः

कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः

जातीः पुण्या ह्यपुण्याश्च कथं गच्छति सत्तम

गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते

समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम