Vana Parva, Adhyaya 178

भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः

ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा

पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत

अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम

दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते

अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम्

दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियमेव च

एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम्

कस्माच्चिद्दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते

सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद्दानं विशिष्यते

एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते

अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते

एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम्

यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम्

कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम्

अशरीरस्य दृश्येत विषयांश्च ब्रवीहि मे

तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः

मानुष्यं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्त्रिधा

तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरतन्द्रितः

अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते

विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्

तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते

कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः

मनुष्यत्वात्परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते

तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते

गवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते

सोऽयमेता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान्

नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते नृप

जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते चात्मा स देहवान्

फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः

शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः

तस्याधिष्ठानमव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम्

किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते

एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम

यदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम्

करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविधि

ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ

तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे

मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान्

विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः

अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते

तस्माद्युगपदस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते

स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः

द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम्

बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः

एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः

मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्

एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते

बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते

तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस्तस्यैषणे भवेत्

बुद्धेर्गुणविधिर्नास्ति मनस्तु गुणवद्भवेत्

बुद्धिरुत्पद्यते कार्ये मनस्तूत्पन्नमेव हि

एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम्

त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान्

अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव

विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्मामनुपृच्छसि

सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्

एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्

सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्

वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम