Vana Parva, Adhyaya 33

नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन

ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम्

आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत

भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे

कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन

अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः

आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम्

जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर

जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ

इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च

उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत

प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्

पश्यामि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः

अपि धाता विधाता च यथायमुदके बकः

स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः

कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सोऽस्ति वा

तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा

भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवानपि

उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि

अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्

नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन

यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः

उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते

यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत्

अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवाम्भसि

तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्

आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः

अकस्मादपि यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः

तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्

यच्चापि किंचित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत

दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम्

यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति स्मृतम्

स्वभावतः प्रवृत्तोऽन्यः प्राप्नोत्यर्थानकारणात्

तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम

एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा

यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः

धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः

विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम्

यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्

तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्

कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि

स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः

तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः

सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि

मनसार्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा

बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम्

संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ

अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी

तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः

धिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये

ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धये

तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः

कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम्

इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते

इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्

पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम्

कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते

असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह

सर्वमेव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत

पुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते