Ashvamedhika Parva, Adhyaya 49

हन्त वः संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः

समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम्

अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम्

एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम्

ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः

तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः

हिंसापराश्च ये लोके ये च नास्तिकवृत्तयः

लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः

तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः

कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितः

अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः

अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा

संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः

विषयो विषयित्वं च संबन्धोऽयमिहोच्यते

विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः

व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा

भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम्

यस्त्वेव तु विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते

अनित्यं द्वंद्वसंयुक्तं सत्त्वमाहुर्गुणात्मकम्

निर्द्वंद्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः

समः संज्ञागतस्त्वेवं यदा सर्वत्र दृश्यते

उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वमापः पुष्करपर्णवत्

सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते

जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः

एवमेवाप्यसंसक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः

द्रव्यमात्रमभूत्सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः

यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा

यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति

तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः

यावद्द्रव्यगुणस्तावत्प्रदीपः संप्रकाशते

क्षीणद्रव्यगुणं ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति

व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोऽव्यक्त इष्यते

एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः

सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिमधिगच्छति

चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते

एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः

उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते

यथाध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मानवः क्वचित्

क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तरापि वा

तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा

पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम्

यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यते

अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः

तमेव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिना

यायादश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः

उच्चं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम्

रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम्

यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति

क्षीणे रथपथे प्राज्ञो रथमुत्सृज्य गच्छति

एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित्

समाज्ञाय महाबुद्धिरुत्तरादुत्तरोत्तरम्

यथा महार्णवं घोरमप्लवः संप्रगाहते

बाहुभ्यामेव संमोहाद्वधं चर्च्छत्यसंशयम्

नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञस्तरित्रया

अक्लान्तः सलिलं गाहेत्क्षिप्रं संतरति ध्रुवम्

तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः

व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथिपदातिनौ

स्नेहात्संमोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा

ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते

नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम्

तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते