Ashvamedhika Parva, Adhyaya 42

अहंकारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु

शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च

महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते

सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम्

यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते

लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्

ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे

स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः

क्रियाकारणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः

लोभप्रजनसंयुक्ता निर्विशेषा ह्यकिंचनाः

मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविनः

बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणवृत्तयः

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च

अन्तरात्मेति चाप्येते नियताः पञ्च वायवः

वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत्

त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक्च संयता

विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी

अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते न दहन्ते मनः सदा

स तद्ब्रह्म शुभं याति यस्माद्भूयो न विद्यते

एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः

अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी

पादौ पायुरुपस्थं च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्

इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत्

एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः

अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि तानि तु

उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिर्द्वादशमी भवेत्

इत्युक्तानीन्द्रियाणीमान्येकादश मया क्रमात्

मन्यन्ते कृतमित्येव विदित्वैतानि पण्डिताः

त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते

स्थलमापस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम्

अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च

चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते

अचराण्यपि भूतानि खेचराणि तथैव च

अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान्

संस्वेदाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च तथाविधाः

जन्म द्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते

भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात्

उद्भिज्जानीति तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः

द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च

जरायुजानि भूतानि वित्त तान्यपि सत्तमाः

द्विविधापीह विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना

तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः

द्विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च यन्मखे

जातस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम्

एतद्यो वेद विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः

विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत

आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते

अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम्

द्वितीयं मारुतो भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम्

स्प्रष्टव्यमधिभूतं च विद्युत्तत्राधिदैवतम्

तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यते

अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम्

चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते

अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम्