Ashvamedhika Parva, Adhyaya 21

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

निबोध दशहोतॄणां विधानमिह यादृशम्

सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्तं ज्ञानमवेक्षते

रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत्

शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादन्यः प्रणीयते

ततश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्संक्षिप्यते हविः

ततो वाचस्पतिर्जज्ञे समानः पर्यवेक्षते

रूपं भवति वै व्यक्तं तदनुद्रवते मनः

कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत्

मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते

केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता

समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वैनां प्रतिषेधति

तामपानः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेष्यत्यपानताम्

तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादवेक्षते

प्रश्नं तु वाङ्मनसोर्मां यस्मात्त्वमनुपृच्छसि

तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम्

उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम्

आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभो

मन इत्येव भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम्

अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ

स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम

स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव

यस्तु ते विषयं गच्छेन्मन्त्रो वर्णः स्वरोऽपि वा

तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी

यस्मादसि च मा वोचः स्वयमभ्येत्य शोभने

तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति

प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति

प्रेर्यमाणा महाभागे विना प्राणमपानती

प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति

ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः

तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित्

घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते

तयोरपि च घोषिण्योर्निर्घोषैव गरीयसी

गौरिव प्रस्रवत्येषा रसमुत्तमशालिनी

सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी

दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते

एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः

अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया

किं नु पूर्वं ततो देवी व्याजहार सरस्वती

प्राणेन या संभवते शरीरे; प्राणादपानं प्रतिपद्यते च

उदानभूता च विसृज्य देहं; व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति

ततः समाने प्रतितिष्ठतीह; इत्येव पूर्वं प्रजजल्प चापि

तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं; तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टा