Ashvamedhika Parva, Adhyaya 19

यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किंचिदचिन्तयन्

पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत्

सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तो जितेन्द्रियः

व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः

आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः

अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः

जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च

लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते

न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किंचन

निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा सर्वतो मुक्त एव सः

अनमित्रोऽथ निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित्

त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाङ्क्षी स मुच्यते

नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः

धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते

अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्यञ्जगदशाश्वतम्

अस्वस्थमवशं नित्यं जन्मसंसारमोहितम्

वैराग्यबुद्धिः सततं तापदोषव्यपेक्षकः

आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव

अगन्धरसमस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम्

अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते

पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम्

अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते

विहाय सर्वसंकल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान्

शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः

विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम्

परमाप्नोति संशान्तमचलं दिव्यमक्षरम्

अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम्

यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः

तस्योपदेशं पश्यामि यथावत्तन्निबोध मे

यैर्द्वारैश्चारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि

इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत्

तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततो योक्तुमुपक्रमेत्

तपस्वी त्यक्तसंकल्पो दम्भाहंकारवर्जितः

मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि

स चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि

तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि

संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः

तथायमात्मनात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति

यथा हि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति

तथारूपमिवात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति

इषीकां वा यथा मुञ्जात्कश्चिन्निर्हृत्य दर्शयेत्

योगी निष्कृष्टमात्मानं तथा संपश्यते तनौ

मुञ्जं शरीरं तस्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम्

एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम्

यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक्पश्यति देहभृत्

तदास्य नेशते कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः

अन्योन्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते

विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शोचति

देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी

ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम्

विनश्यत्स्वपि लोकेषु न भयं तस्य जायते

क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित्

दुःखशोकमयैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः

न विचाल्येत युक्तात्मा निःस्पृहः शान्तमानसः

नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते

नातः सुखतरं किंचिल्लोके क्वचन विद्यते

सम्यग्युक्त्वा यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति

तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः

निर्वेदस्तु न गन्तव्यो युञ्जानेन कथंचन

योगमेकान्तशीलस्तु यथा युञ्जीत तच्छृणु