Ashvamedhika Parva, Adhyaya 17

ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान्

पप्रच्छ तांश्च सर्वान्स प्राह धर्मभृतां वरः

कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते

कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते

आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति

शरीरतश्च निर्मुक्तः कथमन्यत्प्रपद्यते

कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः

उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठति

एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत

आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन्मे वचः शृणु

आयुःकीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते

शरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः

आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते

बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते

सत्त्वं बलं च कालं चाप्यविदित्वात्मनस्तथा

अतिवेलमुपाश्नाति तैर्विरुद्धान्यनात्मवान्

यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते

अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन

दुष्टान्नं विषमान्नं च सोऽन्योन्येन विरोधि च

गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णेऽपि वा पुनः

व्यायाममतिमात्रं वा व्यवायं चोपसेवते

सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगविधारणम्

रसातियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं निषेवते

अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयन्

स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम्

अथ चोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति

तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीराच्च्यवते यथा

जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

शरीरमनुपर्येति सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै

अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः

भिनत्ति जीवस्थानानि तानि मर्माणि विद्धि च

ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन्

शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु

वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम

जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः

दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ

गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे

तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः

भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः

यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति

शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः

स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणम्

शरीरं च जहात्येव निरुच्छ्वासश्च दृश्यते

निरूष्मा स निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः

ब्रह्मणा संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः

स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत्

तैरेव न विजानाति प्राणमाहारसंभवम्

तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः

तेषां यद्यद्भवेद्युक्तं संनिपाते क्वचित्क्वचित्

तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा

तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन्

आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै

ततः स चेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किंचन

तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वथ मर्मसु

स जीवो निरधिष्ठानश्चाव्यते मातरिश्वना

ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम्

निष्क्रामन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम्

स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः

अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते

ब्राह्मणा ज्ञानसंपन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः

इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः

यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः

चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा तं ज्ञानचक्षुषः