Anushasana Parva, Adhyaya 112

पितामह महाबाहो सर्वशास्त्रविशारद

श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम्

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि

प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः

प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति

असावायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः

पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम्

नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै

वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित्

तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा

आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः

ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः

पूजामनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः

ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम्

उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ सुव्रतः

भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद

मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः

गच्छन्त्यमुत्रलोकं वै क एनमनुगच्छति

एकः प्रसूतो राजेन्द्र जन्तुरेको विनश्यति

एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकश्च दुर्गतिम्

असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः

ज्ञातिसंबन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः

मुहूर्तमुपतिष्ठन्ति ततो यान्ति पराङ्मुखाः

तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति

तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः

प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छते स्वर्गतिं पराम्

तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकायोपपद्यते

तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः

धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः

लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाप्यबहुश्रुतः

नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम्

एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम्

श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम्

शरीरविचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते

मृतं शरीररहितं सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम्

अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम्

एतैश्च स ह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति

त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामते

शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्

ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते

इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते

अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति

एतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते

अन्नमश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा

ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु

मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः संपद्यते महत्

ततो गर्भः संभवति स्त्रीपुंसोः पार्थ संगमे

एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

आख्यातमेतद्भवता गर्भः संजायते यथा

यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम्

आसन्नमात्रः सततं तैर्भूतैरभिभूयते

विप्रमुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम्

स तु भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव ह

ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्

देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि