Anushasana Parva, Adhyaya 47

सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम

अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ

कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह

अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम्

यथा नरेण कर्तव्यं यश्च धर्मः सनातनः

एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति

चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः

तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम

आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति

केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह

एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः

एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

वैषम्यादथ वा लोभात्कामाद्वापि परंतप

ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता

शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणः पीडितो भवेत्

प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना

तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद्युधिष्ठिर

अतस्ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत

लक्षण्यो गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत्

ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्

शेषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर

तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात्

क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोऽप्यसंशयः

स तु मातृविशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति

वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि

द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः

अल्पं वापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत

दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत्क्रमः

सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत्

अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात्

त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत्

स्मृता वर्णाश्च चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते

हरेत्तु दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात्

तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति

अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत

आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते

यत्र तत्र समुत्पन्नो गुणायैवोपकल्पते

यदि वाप्येकपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत्

नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत

त्रैवार्षिकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु

यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम्

त्रिसाहस्रपरो दायः स्त्रियो देयो धनस्य वै

तच्च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भोक्तुमर्हति

स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम्

नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात्कथंचन

स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर

ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा

सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन

एवमेतत्समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ

एतद्धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम्

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः

केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः

क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि

कस्मात्ते विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम

यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति

दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप

प्रोक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान्भवेत्