Anushasana Parva, Adhyaya 1

शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह

न च मे हृदये शान्तिरस्ति कृत्वेदमीदृशम्

अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता त्वयानघ

स्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद्बहुविधादपि

शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य च

शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन्

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम्

त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम्

अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत्पितामहः

इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे

तथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः

वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशानुगाः

कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप

अहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथा

न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ

परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसि

कर्मण्यस्मिन्महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम्

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः

गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता

सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम्

अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः

लुब्धकोऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत्

तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः

ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना

अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोऽपि वा

न ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति

विसृजैनमबुद्धिस्त्वं न वध्योऽर्जुनक त्वया

को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन्

प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः

मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके

न चामृत्युर्भविता वै हतेऽस्मि;न्को वात्ययः स्यादहतेऽस्मिञ्जनस्य

अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो;र्मृत्योर्लोकं को नु गच्छेदनन्तम्

जानाम्येवं नेह गुणागुणज्ञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्ति

स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये

समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति; सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति

श्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि; तस्मात्त्याज्यं जहि शोकं हतेऽस्मिन्

न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनो हि

नित्यायस्तो बालजनो न चास्ति; धर्मो ह्येष प्रभवाम्यस्य नाहम्

न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना

मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः

हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्या;त्सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तः

कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत; हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात्

कार्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वा

कस्मात्सौम्य भुजगे न क्षमेयं; मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम्

अस्मादेकस्माद्बहवो रक्षितव्या; नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः

कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति; सरीसृपं पापमिमं जहि त्वम्

नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै

गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये; तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम्

वृत्रं हत्वा देवराट्श्रेष्ठभाग्वै; यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव

शूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं; क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद्विशङ्का

असकृत्प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति

लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम्

ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः

उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः

को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश

अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत्

तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया

तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम्

यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम्

कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी