Shanti Parva, Adhyaya 295

सांख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम

विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः

अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै

सर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम्

परस्परमविद्यां वै तन्निबोधानुपूर्वशः

यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम्

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम्

बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्

विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः

मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः

अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर

बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम्

विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः

अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम्

सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम्

तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः

विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्तं ते विशेषतः

अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे

उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ च नक्षरौ

कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथा ख्यातौ तु तत्त्वतः

अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ

तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः

सर्गप्रलयधर्मित्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम्

तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः

गुणानां महदादीनामुत्पद्यति परस्परम्

अधिष्ठानात्क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम्

यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत्

तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते

गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत्

क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते

तदाक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता

निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु प्रतिवर्तनात्

एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षये

प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम

क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथ

प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः

तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात्

अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्

तदैषोऽन्यत्वतामेति न च मिश्रत्वमाव्रजेत्

प्रकृत्या चैव राजेन्द्र नमिश्रोऽन्यश्च दृश्यते

यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते

पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संज्वरेत्

किं मया कृतमेतावद्योऽहं कालमिमं जनम्

मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवांस्तथा

अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्

मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानिह

मत्स्योऽन्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते

आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेद्म्यहम्

ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहं मग्नमिमं पुनः

अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्

अयमत्र भवेद्बन्धुरनेन सह मोक्षणम्

साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्

तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै

अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा

योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान्

ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम्

अनयाहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान्

उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे