Shanti Parva, Adhyaya 290

सम्यक्त्वयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः

योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा

सांख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते

त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते

शृणु मे त्वमिदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम्

विहितं यतिभिर्बुद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः

यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ

गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला

ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान्विषयान्नृप

मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा

राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा

विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा

पितॄणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप

सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा

राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा

आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च

देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान्

विषयांश्च प्रजेशानां ब्रह्मणो विषयांस्तथा

आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः

सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर

प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषयैषिणाम्

तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत्

स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत

वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः

ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप

सांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप

सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा

तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा

षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथा

बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत्

द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुनः

मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणं तथा

ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैः

प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च

शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च

तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम्

मोहं तमसि संसक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम्

विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम्

अप्सु देवीं तथा सक्तामपस्तेजसि चाश्रिताः

तेजो वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम्

नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम्

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम्

रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि

सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा

देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित्

ज्ञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः

स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहमाश्रिते

मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते

द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम्

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान्

प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः

अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः

सप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः

प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्च सुबहून्वरान्

सप्तर्षींश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतप

सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान्

ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप

महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव

गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम्