Shanti Parva, Adhyaya 289

सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि

तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम

सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः

वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै

अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुकर्शन

वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः

वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग्द्विजातयः

विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः

ऊर्ध्वं स देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा

एतदाहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम्

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम्

शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः

प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः

उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर

उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते

अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्

तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघ

व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः

यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामह

तुल्यं न दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह

रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्

योगाच्छित्त्वादितो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति तत्

यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्

प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः

प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः

लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः

छित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम्

अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु तथापरे

विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते

बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाः

अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः

यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालमरिंदम

तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः

कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप

अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः

अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः

आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगोऽबलः प्रभो

स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः

समीरणयुतः कृत्स्नां दहेत्क्षिप्रं महीमपि

तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः

अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्

दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा ह्रियते नरः

बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः

तदेव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणः

तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्

विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताः

प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमः

ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ

योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्

संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणानिव

बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव

विमोक्षप्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्

बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पते

निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव

आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभो

निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ