Shanti Parva, Adhyaya 277

कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः

नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्

अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते

किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते

कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम्

एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः

विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत्

सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोकोऽवगच्छति

प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः

सक्तबुद्धिरशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम्

स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते

स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम

सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता

संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च

समर्थाञ्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम्

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम्

ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थमनुदृश्य च

सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम्

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि

कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम्

उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव

एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया

मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु

मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः

सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः

आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः

असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः

स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना

इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति

स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते

सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति

भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम्

स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा

धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम्

लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः

स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा

को हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः

स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतः

कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना

जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा

असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि

यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन

सुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यमात्मना

मृते वा त्वयि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनः

स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः

एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः

मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय

क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः

क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः

द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः

न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः

दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा

भोक्तव्यमिति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते

आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुनः पुनः

यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा

यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः

प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु

प्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते