Shanti Parva, Adhyaya 271

नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे

यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम्

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम

तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः

सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै

स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा

निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुंगवः

तमासीनं महाप्राज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत्

ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत्

विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते

शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप

सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम्

एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः

अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत

नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया

संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः

निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत्

बहुशोऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह

तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुध्यतेऽल्पेन कर्मणा

यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते

लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः

बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्

न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत्सूक्ष्मस्य दर्शनम्

तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः

विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठति

एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु

बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै

कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव

यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु

यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो

तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु

अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः

स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च

एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च

एकादशविकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च

बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च

तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम्

बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते

भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम

नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव

रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम्

सोऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः

अकर्मणः फलं चैव स एव परमव्ययः

छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती

बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः

स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः

श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः

पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः

मित्रश्च वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा

ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्

एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम्

जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते

संहारविक्षेपसहस्रकोटी;स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये

प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं; वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य