Shanti Parva, Adhyaya 209

निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छता चरितुं सदा

निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषानवेक्षता

स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते

देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः

ज्ञानाभ्यासाज्जागरतो जिज्ञासार्थमनन्तरम्

विज्ञानाभिनिवेशात्तु जागरत्यनिशं सदा

अत्राह को न्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव

प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव

अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः

तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः

इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं बुधाः

मनसस्तु प्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम्

कार्यव्यासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि

यद्वन्मनोरथैश्वर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम्

संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात्

मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः

गुणानामपि यद्यत्तत्कर्म जानात्युपस्थितम्

तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा

ततस्तमुपवर्तन्ते गुणा राजसतामसाः

सात्त्विको वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयः

ततः पश्यत्यसंबद्धान्वातपित्तकफोत्तरान्

रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरन्वयम्

प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम्

तत्तत्स्वप्नेऽप्युपरते मनोदृष्टिर्निरीक्षते

व्यापकं सर्वभूतेषु वर्ततेऽप्रतिघं मनः

मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानसम्

यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम्

सर्वभूतात्मभूतस्थं तदध्यात्मगुणं विदुः

लिप्सेत मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम्

आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः

एवं हि तपसा युक्तमर्कवत्तमसः परम्

त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तपसा तं महेश्वरम्

तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः

एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम्

सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः

सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ

ब्रह्म तत्परमं वेद्यममृतं ज्योतिरक्षरम्

ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्

हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा

प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम्