Shanti Parva, Adhyaya 207

अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा

तद्विज्ञानाच्चरन्प्राज्ञः प्राप्नुयात्परमां गतिम्

सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते

पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रवादिनः

सर्वभूतविशिष्टास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः

ब्राह्मणा वेदतत्त्वज्ञास्तत्त्वार्थगतिनिश्चयाः

नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि

ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः

तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम्

न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान्

वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः

सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणानिमान्

यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

परं तत्सर्वभूतेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम्

लिङ्गसंयोगहीनं यच्छरीरस्पर्शवर्जितम्

श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम्

जिह्वया रसनं यच्च तदेव परिवर्जितम्

बुद्ध्या च व्यवसायेन ब्रह्मचर्यमकल्मषम्

सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान्

द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः

सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु

संप्रवृत्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः

योषितां न कथाः श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः

कदाचिद्दर्शनादासां दुर्बलानाविशेद्रजः

रागोत्पत्तौ चरेत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः

मग्नः स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम्

पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतं रजोमयम्

ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः

कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम्

तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम्

वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्मांसं स्नायुमस्थि च

मज्जां चैव सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम्

दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः

याभिः सूक्ष्माः प्रतायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः

एवमेताः सिरानद्यो रसोदा देहसागरम्

तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम्

मध्ये च हृदयस्यैका सिरा त्वत्र मनोवहा

शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति

सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः

नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम्

पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः

शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः

स्वप्नेऽप्येवं यथाभ्येति मनःसंकल्पजं रजः

शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहा

महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छुक्रसंभवम्

त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते

ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम्

विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम्

गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम्

देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते

भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रतायते

ज्योतिष्मद्विरजो दिव्यमत्र सिद्धं महात्मनाम्

तस्मात्तदविघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम्

रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात्

तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम्

परिपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम्

सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम्

यदा पश्येत्तदा दोषानतीत्यामृतमश्नुते