Shanti Parva, Adhyaya 161

इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः

पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान्

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता

तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै

संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुमर्हथ

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान्

जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन्

बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा

भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः

एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः

एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम्

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः

धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः

धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते

कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः

तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना

समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारदः

पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यमतन्द्रितः

कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्त्ता प्रशस्यते

कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः

न ऋतेऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः

विजयी ह्यर्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम्

कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः

अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः

उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः

ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः

मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक्

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः

विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः

अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः

कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गमनुष्ठिताः

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे

अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता

भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान्

एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम्

अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः

ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम्

नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम्

आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि च स्थितः

अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि

अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये

इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः

योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः

मध्विवामृतसंयुक्तं तस्मादेतौ मताविह

अनर्थस्य न कामोऽस्ति तथार्थोऽधर्मिणः कुतः

तस्मादुद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः

तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना

विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि

धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम्

ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम्

विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ

भीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति

नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः

पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः

वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः

श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे