Shanti Parva, Adhyaya 136

सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ

अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम

यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः

धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद

पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

शत्रुभिर्बहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः

बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः

एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत्

कथं मित्रमरिं चैव विन्देत भरतर्षभ

चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे

प्रज्ञातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते

कथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत्

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत्

कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवानिति

एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप

नैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात्

तदन्विष्य महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः

शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति

सामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत्

देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः

अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत

यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न संदध्यादपण्डितः

न सोऽर्थमाप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते

अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम्

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत्

लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः

वैरन्त्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम्

वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः

शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः

लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः

तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः

अयोजयत्तमुन्माथं नित्यमस्तं गते रवौ

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संनिधाय सः

गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम्

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः

कदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तोऽप्यबध्यत

तस्मिन्बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि

तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः

तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणा

भक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टमामिषम्

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत्

तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिदवलोकयन्

अपश्यदपरं घोरमात्मनः शत्रुमागतम्

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम्

नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम्