Shanti Parva, Adhyaya 105

धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः

च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत्

अत्रायं क्षेमदर्शीयमितिहासोऽनुगीयते

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर

क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा

मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्

तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः

अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः

अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति

अन्यत्र मरणात्स्तेयादन्यत्र परसंश्रयात्

क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम

व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा

बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत्

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते

त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम्

मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये

वयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रियश्च्युतम्

यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता

मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः

अनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत्

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत्

एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति

एवं विदितवेद्यस्त्वमधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे

यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे

सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा कोऽनुसंज्वरेत्

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भवत्यपि

शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः

न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वा पश्यन्ति तेऽपि च

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि

बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि

अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते

अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः

अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्

अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषः

नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः

अनागतं यन्न ममेति विद्या;दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्

दिष्टं बलीय इति मन्यमाना;स्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहुः

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते

बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः

किं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः

यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यमित्येव चिन्तये

ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज

तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन

फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये

अनागतमतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात्

नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव

अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचन

प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान्

यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे

कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः

धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते