Shanti Parva, Adhyaya 83

एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत

यः कश्चिज्जनयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः

ह्रियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाभृतः

यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर

श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत्

अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः

समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह

कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्ते क्षेमदर्शिनि

मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः

पूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः

अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते

इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सह

सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान्

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः

राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः

तमेव काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत्

सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः

स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम्

प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम्

असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः

एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम्

तथान्यानपि स प्राह राजकोशहरान्सदा

न चास्य वचनं किंचिदकृतं श्रूयते क्वचित्

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह

तमतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकमपोथयन्

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे

पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत्

राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम्

अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम्

मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः

अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयादक्षमान्वितः

संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः

अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम्

तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता

ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता

तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत्

कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम्

ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि

करिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि

ज्ञात्वा नयानपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च

भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमम्

प्रागेवोक्तश्च दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेविनाम्

अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका

आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः

बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम्

अथैषामेकतो राजन्मुहूर्तादेव भीर्भवेत्

नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ

न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता

प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम्

अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः

आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम्

यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात्

दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गितादङ्गचेष्टितात्