Shanti Parva, Adhyaya 28

ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युत्सिसृक्षतः

ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत्

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः

संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः

आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च

नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता

उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः

तानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते

तत्तद्धि चेतनामस्य हरत्यभ्रमिवानिलः

अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः

इत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्

परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम्

प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः

परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजमादिशेत्

सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः

मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः

अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्

विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च

जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविव

बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवः

अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम्

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम्

प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते

पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिप

अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततोऽन्यथा

सुप्रियैर्विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैः

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव च

प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम्

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः

तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते

आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम्

नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः

स्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः

कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं धैर्यमेव च

सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम्

बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम्

व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम्

रज्ज्वा च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा

निर्याणं यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति हेतुना

दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्नतिक्रान्तो न वा पुनः

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः

दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप

अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः

समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत्

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते

काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप

अहमेतत्करोमीति मन्यते कालचोदितः

यद्यदिष्टमसंतोषाद्दुरात्मा पापमाचरन्