Adi Parva, Adhyaya 71

ययातिः पूर्वकोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः

कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण द्विजोत्तम

आनुपूर्व्या च मे शंस पूरोर्वंशकरान्पृथक्

ययातिरासीद्राजर्षिर्देवराजसमद्युतिः

तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छतो जनमेजय

देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च

सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः

ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे

जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽऽङ्गिरसं मुनिम्

पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे

ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम्

तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान्

तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात्

ततस्ते पुनरुत्थाय योधयां चक्रिरे सुरान्

असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि

न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान्

संजीवनीं ततो देवा विषादमगमन्परम्

ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा

ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः

भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यमुत्तमम्

यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि

शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि

वृषपर्वसमीपे स शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः

रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान्

तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम्

देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः

त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते

शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च

देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्

तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः

तदाभिपूजितो देवैः समीपं वृषपर्वणः

स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचः

असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह

ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः

नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ

अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान्

कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः

अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः

कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम्

आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्

व्रतस्य व्रतकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत

आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत

नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोऽऽमुखे

गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्

संशीलयन्देवयानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम्

पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम्

अनुगायमाना ललना रहः पर्यचरत्तदा

पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम्

तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः

जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थमेव च

हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम्

ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम्

ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात्

उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत

अहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो

अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति

तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते

अयमेहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम्