हरिवंशपर्व, अध्याय 21: वृषभासुरवधे

वृषभासुरवधः Slaying of vRiSabhAsura अरिष्टासुरस्य वधं वैशम्पायन उवाच ।

प्रदोषार्द्धे कदाचित् तु कृष्णे रतिपरायणे ।

त्रासयन् समदो गोष्ठमरिष्टः प्रत्यदृश्यत ॥ १॥

निर्वाणाङ्गारमेघाभस्तीक्ष्णश‍ृङ्गोऽर्कलोचनः ।

क्षुरतीक्ष्णाग्रचरणः कालः काल इवापरः ॥ २॥

लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयोष्ठौ पुनः पुनः ।

गर्विताविद्धलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः ॥ ३॥

ककुदोदग्रनिर्माणः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः ॥

शकृन्मूत्रोपलिप्ताङ्गो गवामुद्वेजनो भृशम् ॥ ४॥

महाकटिः स्थूलमुखो दृढजानुर्महोदरः ।

विषाणावल्गितगतिर्लम्बता कण्ठचर्मणा ॥ ५॥

गवारोहेषु चपलस्तरुघाताङ्किताननः ॥

युद्धसञ्जाविषाणाग्रो द्विषद्वृषभसूदनः ॥ ६॥

अरिष्टो नाम हि गवामरिष्टो दारुणाकृतिः ।

दैत्यो वृषभरूपेण गोष्ठान् विपरिधावति ॥ ७॥

पातयानो गवां गर्भान् दृप्तो गच्छत्यनार्तवम् ।

भजमानश्च चपलो गृष्टीः सम्प्रचचार ह ॥ ८॥

श‍ृङ्गप्रहरणो रौद्रः प्रहरन् गोषु दुर्मदः ।

गोष्ठेषु न रतिं लेभे विना युद्धेन गोवृषः ॥ ९॥

कस्यचित् त्वथ कालस्य स वृषः केशवाग्रतः ।

आजगाम बलोदग्रो वैवस्वतवशे स्थितः ॥ २.२१.१०॥

स तत्र गास्तु प्रसभं बाधमानो मदोत्कटः ।

चकार निर्वृषं गोष्ठं निर्वत्सशिशुपुङ्गवम् ॥ ११॥

एतस्मिन्नेव काले तु गावः कृष्णसमीपगाः ।

त्रासयामास दुष्टात्मा वैवस्वतवशे स्थितः ॥ १२॥

सेन्द्राशनिरिवाम्भोदो नर्दमानो महासुरः ।

तालशब्देन तं कृष्णः सिंहनादैश्च मोहयन् ॥ १३॥

अभ्यधावत गोविन्दो दैत्यं वृषभरूपिणम् ।

स कृष्णं गोवृषो दृष्ट्वा हृष्टलाङ्गूललोचनः ॥ १४॥

रोषितस्तालशब्देन युद्धाकाङ्क्षी ननर्द ह ।

तमापतन्तं दुर्वृत्तं दृष्ट्वा वृषभरूपिणम् ।

तस्मात् स्थानान्न व्यचलत् कृष्णो गिरिरिवाचलः ॥ १५॥

स कुक्षौ वृषभो दृष्टिं प्रणिधाय धृताननः ।

कृष्णस्य निधनाकाङ्क्षी तूर्णमभ्युत्पपात ह ॥ १६॥

तमापतन्तं वेगेन प्रतिजग्राह दुर्द्धरम् ।

कृष्णः कृष्णाञ्जननिभो वृषं प्रति वृषोपमः ॥ १७॥

स संसक्तस्तु कृष्णो वै वृषेणेव महावृषः ।

मुमोच वक्त्रजं फेनं नस्तश्चाथ सशब्दवत् ॥ १८॥

तावन्योन्यावरुद्धाङ्गौ युद्धे कृष्णवृषावुभौ ।

रेजतुर्मेघसमये संसक्ताविव तोयदौ ॥ १९॥

तस्य दर्पबलं हत्वा कृत्वा श‍ृङ्गान्तरे पदम् ।

आपीडयदरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नमिवाम्बरम् ॥ २.२१.२०॥

श‍ृङ्गं चास्य पुनः सव्यमुत्पाट्य यमदण्डवत् ।

तेनैव प्राहरद् वक्त्रे स ममार भृशं हतः ॥ २१॥

स भिन्नश‍ृङ्गो भग्नास्यो भग्नस्कन्धश्च दानवः ।

पपात रुधिरोद्गारी साम्बुधार इवाम्बुदः ॥ २२॥

गोविन्देन हतं दृष्ट्वा दृप्तं वृषभदानवम् ।

साधु साध्विति भूतानि तत्कर्मास्याभितुष्टुवुः ॥ २३॥

स चोपेन्द्रो वृषं हत्वा कान्तचन्द्रे निशामुखे ।

अरविन्दाभनयनः पुनरेव ररास ह ॥ २४॥

तेऽपि गोवृत्तयः सर्वे कृष्णं कमललोचनम् ।

उपासाञ्चक्रिरे हृष्टाः सर्वे शक्रमिवामराः ॥ २५॥