हरिवंशपर्व, अध्याय 10: प्रावृड्वर्णने

प्रावृड्वर्णनम् Description of the rainy season वर्षाऋतुवर्णनं वैशम्पायन उवाच ।

तौ तु वृन्दावनं प्राप्तौ वसुदेवसुतावुभौ ।

चेरतुर्वत्सयूथानि चारयन्तौ सुरूपिणौ ॥ १॥

पूर्णस्तु घर्मसमयस्तयोस्तत्र वने सुखम् ।

क्रीडतोः सह गोपालैर्यमुनां चावगाहतोः ॥ २॥

ततः प्रावृडनुप्राप्ता मनसः कामदीपिनी ।

प्रववर्षुर्महामेघाः शक्रचापाङ्कितोदराः ॥ ३॥

बभूवादर्शनः सूर्यो भूमिश्चादर्शना तृणैः ।

पतता मेघवातेन नवतोयानुकर्षिणा ॥ ४॥

सम्मार्जिततला भूमिर्यौवनस्थेव लक्ष्यते ॥ ५॥

नववर्षावसिक्तानि शक्रगोपकुलानि च ।

नष्टदावाग्निधूमानि वनानि प्रचकाशिरे ॥ ६॥

नृत्यव्यापारकालश्च मयूराणां कलापिनाम् ।

मदरक्ताः प्रवृत्ताश्च केकाः पटुरवास्तथा ॥ ७॥

नवप्रावृषि कान्तानां षट्पदाहारदायिनाम् ।

यौवनस्थकदम्बानां नवाभ्रैर्भ्राजते वपुः ॥ ८॥

हासितं कुटजैर्वृक्षैः कदम्बैर्वासितं वनम् ।

नाशितं जलदैरुष्णं तोषिता वसुधा जलैः ॥ ९॥

सन्तप्ता भास्करकरैरभितप्ता दवाग्निभिः ।

जलैर्बलाहकोत्सृष्टैरुच्छ्वसन्तीव पर्वताः ॥ २.१०.१०॥

महावातसमुद्भूतं महामेघगणार्पितम् ।

महीमहाराजपुरैस्तुल्यमापद्यते नभः ॥ ११॥

क्वचित्कदम्बहासाख्यं शिलीन्ध्राभरणं क्वचित् ।

सम्प्रदीप्तमिवाभाति फुल्लनीपद्रुमं वनम् ॥ १२॥

ऐन्द्रेण पयसा सिक्तं मारुतेन च विस्मृतम् ।

पार्थिवं गन्धमाघ्राय लोकः क्षुभितमानसः ॥ १३॥

दृप्तसारङ्गनादेन दर्दुरव्याहृतेन च ।

नवैश्च शिखिविक्रुष्टैरवकीर्णा वसुन्धरा ॥ १४॥

भ्रमत्तूर्णमहावर्ता वर्षप्राप्तमहारयाः ।

हरन्त्यस्तीरजान् वृक्षान्विस्तारं यान्ति निम्नगाः ॥ १५॥

सन्ततासारनिर्यत्नाः क्लिन्नयत्नोत्तरच्छदाः ।

न त्यजन्ति नगाग्राणि श्रान्ता इव पतत्त्रिणः ॥ १६॥

तोयगम्भीरलम्बेषु स्रवत्सु च नदत्सु च ।

उदरेषु नवाभ्राणां मज्जतीव दिवाकरः ॥ १७॥

महीरुहैरुत्पतितैः सलिलोत्पीडसङ्कुला ।

अन्विष्यमार्गा वसुधा भाति शाद्वलमालिनी ॥ १८॥

वज्रेणेवावरुग्णानां नगानां नगशालिनाम् ।

स्रोतोभिः परिकृत्तानि पतन्ति शिखराण्यधः ॥ १९॥

पतता मेघवर्षेण यथा निम्नानुसारिणा ।

पल्वलोत्कीर्णमुक्तेन पूर्यन्ते वनराजयः ॥ २.१०.२०॥

हस्तोच्छ्रितमुखा वन्या मेघनादानुसारिणः ।

भ्रान्तातिवृष्ट्या मातङ्गा गां गता इव तोयदाः ॥ २१॥

प्रावृट्प्रवृत्तिं सन्दृश्य दृष्ट्वा चाम्बुधरान् घनान् ।

रौहिणेयो मिथः काले कृष्णं वचनमब्रवीत् ॥ २२॥

पश्य कृष्ण घनान् कृष्णान् बलाकोज्ज्वलभूषणान् ।

गगने तव गात्रस्य वर्णचोरान् समुच्छ्रितान् ॥ २३॥

तव निद्राकरः कालस्तव गात्रोपमं नभः ।

त्वमिवाज्ञातवसतिं चन्द्रो वसति वार्षिकीम् ॥ २४॥

एतन्नीलाम्बुदश्यामं नीलोत्पदलप्रभम् ।

सम्प्राप्ते दुर्दिने काले दुर्दिनं भाति वै नभः ॥ २५॥

पश्य कृष्ण जलोदग्रैः कृष्णैरुद्ग्रथितैर्घनैः ।

गोवर्धनो यथा रम्यो भाति गोवर्धनो गिरिः ॥ २६॥

पतितेनाम्भसा ह्येते समन्तान्मददर्पिताः ।

भ्राजन्ते कृष्णसारङ्गाः काननेषु मुदान्विताः ॥ २७॥

एतान्यम्बुप्रहृष्टानि हरितानि मृदूनि च ।

तृणानि शतपत्राक्ष पत्रैर्गूहन्ति मेदिनीम् ॥ २८॥

क्षरज्जलानां शैलानां वनानां जलदागमे ।

ससस्यानां च सीमानां न लक्ष्मीर्व्यतिरिच्यते ॥ २९॥

शीघ्रवातसमुद्भूताः प्रोषितौत्सुक्यकारिणः ।

दामोदरोद्दामरवाः प्रागल्भ्यं यान्ति तोयदाः ॥ २.१०.३०॥