भविष्यपर्व, अध्याय 23: पौष्करे

प्राणायामवर्णनम् PrANAyAmavarNanam ब्रह्मणः महायज्ञस्य वर्णनं वैशम्पायन उवाच ।

पितामहं पुरस्कृत्य मेरुपृष्ठे समाहिताः ।

जटाजिनधरा विप्रास्त्यक्तक्रोधा जितेन्द्रियाः ॥ १॥

पर्वतान्तरसंसिद्धे बहुपादपसंवृते ।

धातुसंरञ्जितशिले समे निस्तृणकण्टके ॥ २॥

त्रयाणां ब्रह्मवेदानां पञ्चस्वरविराजिते ।

मन्त्रयज्ञपरा नित्यं नित्यं व्रतहिते रताः ॥ ३॥

एकमेवाग्निमाधाय सर्वे ब्राह्मणपुङ्गवाः ।

बिभिदुर्मन्त्रविषयैः सुसमाहितमानसाः ॥ ४॥

त्रिधा प्रणीतो ज्वलनो मुनिभिर्वेदपारगैः ।

अतस्ते तत्त्वमापन्ना यदेकस्त्रिविधः कृतः ॥ ५॥

एक एव महानग्निर्हविषा सम्प्रवर्तते ।

स्वधाकारेण धर्मज्ञ मन्त्राणां कार्यसिद्धये ॥ ६॥

स्वयं च दक्षः सम्प्राप्तो भगवान् भूतसत्कृतः ।

ब्रह्मा ब्राह्मणनिर्माता सर्वभूतपितामहः ॥ ७॥

दण्डी चर्मी शरी खड्गी शिखी पद्मनिभाननः ।

अभवन्न्यस्तसन्तापो जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ ८॥

यजते पुष्करे ब्रह्मा मेधया सह सङ्गतः ।

इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः ॥ ९॥

घृतं क्षीरं यवा व्रीहिः सर्वं परमकं हविः ।

वेदप्रोक्तं मखे न्यस्तं कल्पितं ब्रह्मणः पदे ॥ ३.२३.१०॥

निर्मथ्यारणिमाग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम् ।

स ब्रह्मा प्रथमं तस्मिन्नग्निमयं प्रवर्तयत् ॥ ११॥

न ह्यल्पं विहितं द्रव्यं यथाग्निर्यज्ञकर्मणि ।

प्रवर्तयेद् विभागैर्वा हुतद्रव्यमयं बलम् ॥ १२॥

फलानि तैः प्रयुक्तानि हवींषि विततेऽध्वरे ।

प्रयुञ्जते प्रयोगज्ञा मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥ १३॥

षण्मासांश्चतुरो वेदान् सम्बभाषे बृहस्पतिः ।

ब्रह्मणो वितते यज्ञे परया ब्रह्मसम्पदा ॥ १४॥

शिक्षाक्षरसमेताया मधुरायाः समन्ततः ।

सानुस्वरितरामायाः सरस्वत्याः प्रभाषते ॥ १५॥

तेन ब्राह्मणशब्देन ब्रह्मप्रोक्तेन भारत ।

विभाति स मखो व्यक्तं ब्रह्मलोक इवापरः ॥ १६॥

मखो ब्रह्ममुखोत्तीर्णो ब्रह्मशब्दैरनामयैः ।

प्रयोगैः सम्प्रयुक्तः स जल्पन्निव विवर्धते ॥ १७॥

समिद्भिः सोमकलशैः पात्रैश्चैव बहिश्चरैः ।

यवैर्व्रीहिभिराज्यैश्च पूर्णैश्च जलभाजनैः ॥ १८॥

कर्म प्राप्तैश्च वसुभिः कर्मभिश्च परान्वितैः ।

गोभिः पयस्विनीभिश्च परिवत्सैश्च कोमलैः ॥ १९॥

ब्रह्मवृद्धो वयोवृद्धस्तपोवृद्धश्च भारत ।

ब्रह्मज्ञानमयो देवो विद्यया सह सङ्गतः ॥ ३.२३.२०॥

मानसैश्च क्रियामूर्तिर्ये च भूताः स्वयं नृप ।

ब्रह्मा जुहोति तांस्तस्मान्मरुद्भिः सहितस्तदा ॥ २१॥

तेजोमूर्तिधरै रूपैर्न च तत्कर्मणास्पृशत् ।

बेदप्रोक्तेन विधिना सर्वप्राणभृतां नृप ॥ २२॥

निर्मथ्यारणिमाग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम् ।

क्रतुना यजते पूर्णमग्निष्टोमेन स प्रभुः ॥ २३॥

सदस्यैस्तत्सदो व्यक्तं शुशुभे यज्ञकर्मणि ।

जल्पन्ति मधुरा वाचःसानुसाराः क्रियास्तथा ॥ २४॥

कर्मभिश्च तपोयुक्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।

सूर्येन्दुसदृशै राजन् विरराज महाक्रतुः ॥ २५॥

ब्रह्मघोषेण महता ब्रह्मावास इवापरः ।

वसुधामिव सम्प्राप्तैः सर्वैरेव दिवौकसैः ॥ २६॥

वेदवेदाङ्गविद्भिश्च विनीतैर्ब्रह्मवादिभिः ।

गतागतैस्तपःश्रान्तैः स्वर्गलोके महीयते ॥ २७॥

ज्वलद्भिरिव विप्रैस्तैस्त्रिभिरेवाध्वरेऽग्निभिः ।

ब्रह्मलोक इवाभाति ब्रह्मणः स महाक्रतुः ॥ २८॥

इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गायन्ति ब्रह्मवादिनः ।

वचनानि प्रयुक्तानि यजूंषि विततेऽध्वरे ॥ २९॥

तपःशान्ता ब्रह्मपराः सत्यव्रतसमाहिताः ।

आययुर्मुनयः सर्वे मनोभिः श्रोत्रवादिभिः ॥ ३.२३.३०॥