भविष्यपर्व, अध्याय 17: पौष्करे

कर्मफलपरिच्छेदाय योगवर्णनम् KarmaphalaparichChedAya yogavarNanam मैनाकस्य स्थितिः, मेरुपृष्ठे परमात्मतः ब्रह्मणः प्राकट्यं, मेरोः विशालत्वं, ब्रह्मणा सृष्टिः, ब्रह्मस्य एवं ब्रह्मणः स्वरूपस्य वर्णनं, गङ्गायाः प्रादुर्भावः, सोमस्य उत्पत्तिः, धर्मस्य पादाः, योगःसाधना, ऐश्वर्यात् हानिः, वेदानां प्राकट्यं, यज्ञपुरुषस्य वर्णनं, योगवेत्तोः महिमा, चित्तस्य उपलब्ध्यां कारणं, मोक्षसम्बन्धि कर्मकरणस्य विधानं, कर्मफलत्यागात् मुक्तिः वैशम्पायन उवाच ।

पृथिव्यां यत् कृतं छिद्रं तपनेन विवर्धता ।

तस्मिन्न्यस्तोऽथ मैनाकः स्वभावविहितोऽचलः ॥ १॥

पर्वभिः पर्वतत्वं च लभते नाम संशितम् ।

अचलादचलत्वं च स्वभावान्मेरुरेव सः ॥ २॥

तस्य पृष्ठे सुविस्तीर्णे नगस्य सुमहर्द्धिमान् ।

तस्मिंस्तु पुरुषो व्यक्तो वसति ज्योतिसम्भवः ।

विहितश्च स्वभावेन तेनैव परमात्मना ॥ ३॥

यत्तद् ब्रह्ममयं तेजो निहितं शिरसोऽन्तरे ।

तस्य ज्योतिर्मयं रूपं दान्तं पुरुषविग्रहम् ॥ ४॥

वदनादभिनिष्क्रान्तं ज्वलन्तमिव तेजसा ।

चतुर्भिर्वदनैर्युक्तं चतुर्भिश्च द्विजोत्तमैः ॥ ५॥

वक्त्रं व्रह्म समुद्भूतं ब्रह्मा ब्राह्मणपुङ्गवः ।

तदेवं तन्महद्भूतं पुनर्भावत्वमागतम् ॥ ६॥

उद्धृता पृथिवी देवी पुरस्तात्सलिलाशयात् ।

ब्रह्मत्वं ब्रह्मणः स्थानादलोको लोकतां गतः ॥ ७॥

पदसन्धौ ब्रह्मलोकं श‍ृङ्गं मेरोस्तदाभवत् ।

उच्छ्रितं योजनशतं सहस्रशतमेव च ॥ ८॥

एवमेव च विस्तारं चतुर्भिर्गुणितं गुणैः ।

अथवा नैव सङ्ख्यातुं शक्यं भूतेन केनचित् ।

समाः सहस्रैर्बहुभिरपि दिव्येन तेजसा ॥ ९॥

चतुर्भिः पार्श्वविस्तारैः शिलाभिरभिसंवृतैः ।

नगस्य यस्य राजेन्द्र विस्तारैः शतयोजनैः ॥ ३.१७.१०॥

कोटिकोटीशतगुणैर्गुणितं ब्रह्मवादिभिः ।

योगयुक्तैः सदा सिद्धैर्नित्यं ब्रह्मपरायणैः ॥ ११॥

मरुद्भिः सह देवेन्द्रै रुद्रैर्वसुभिरेव च ।

आदित्यैर्विश्वसहितै ररक्ष वसुधाधिपान् ॥ १२॥

ररक्ष पृथिवीं चैव भगवान् विष्णुना सह ।

विवस्वद्वरुणाभ्यां च सङ्घातं गमितं नृप ॥ १३॥

तेन ब्राह्मेण वपुषा ब्रह्मप्राप्तेन भारत ।

यत्तद् विष्णुमयं तेजः सर्वत्र समतां गतम् ॥ १४॥

यत्तद् ब्रह्मेति वै प्रोक्तं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।

नियमैर्बहुभिः प्राप्तैः सत्यव्रतपरायणैः ॥ १५॥

एवमेते त्रयो लोका ब्राह्मेऽहनि समाहिताः ।

अहनि ब्रह्म चाव्यक्तं व्यक्तं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥ १६॥

ब्रह्मणो नियतं कर्म प्रभावेण प्रचोदितम् ।

प्रवर्तमानं भावेन शश्वदच्छलवादिनाम् ॥ १७॥

एतद्धितमिति प्रोक्तं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।

यदेकं ब्रह्मणः पादं दिष्टत्वं गमितं पदम् ॥ १८॥

बहुत्वाद् विप्रभावानां विश्वशब्दः प्रयुज्यते ।

ब्राह्मणैर्ब्रह्म भूतात्मा सत्यव्रतपरायणैः ॥ १९॥

विश्वरूपं मनोरूपं बुद्धिरूपं च मानयन् ।

एवं द्वन्द्वं स भगवान् प्रथमं मिथुनं सृजत् ॥ ३.१७.२०॥

स एव भगवान् विश्वो देव्या सह सनातनः ।

विधाय विपुलान्भोगान्ब्रह्मा चरति सानुगः ॥ २१॥

स एष भगवान् ब्रह्मा नित्यं ब्रह्मविदां वरः ।

निर्वाणपदगन्तॄणामकिञ्चनपथैषिणाम् ॥ २२॥

सोमात्सोमः समुत्पन्नो धारासलिलविग्रहात् ।

ययाभिषिक्तो भूतानामाधिपत्ये महेश्वरः ॥ २३॥

अभिषिच्य च भूतेशं कृत्वा कर्म स्वभावतः ।

नदति स्म तदा नादं तेन सा ह्युच्यते नदी ॥ २४॥

सा ब्रह्मलोकं सम्भाव्य अभिभूय सहस्रधा ।

गां गता गगनाद् देवी सप्तधा प्रससार च ॥ २५॥

सहस्रधा च राजेन्द्र बहुधा च पुनः पुनः ।

इमं लोकममुं चैव भावयन् क्षरसम्भवम् ॥ २६॥

ततो भूतानि रोहन्ति महाभूतफलानि च ।

ततः सर्वे क्रियारम्भाः प्रवर्तन्ते मनीषिणाम् ॥ २७॥

चतुर्भिर्वदनैस्तस्य मुखपद्माद् विनिःसृता ।

तदाक्षरमयी सिद्धिर्दिशत्वं समुपागता ॥ २८॥

तस्य ज्ञानमयं पुण्यं चतुष्पादं सनातनम् ।

पतित्वेनाभवद् देवो ब्रह्मा चात्र पितामहः ॥ २९॥

पादा धर्मस्य चत्वारो यैरिदं धार्यते जगत् ।

ब्रह्मचर्येण व्यक्तेन गृहस्थेन च पावने ॥ ३.१७.३०॥