हरिवंशपर्व, अध्याय 2: प्रजासर्गे दक्षोत्पत्तिकथने

दक्षोत्पत्तिः Emergence of daksha वैशम्पायन उवाच ।

स सृष्टासु प्रजास्वेवमापवो वै प्रजापतिः ।

लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम् ॥ १॥

आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः ।

धर्मेणैव महाराज शतरूपा व्यजायत ॥ २॥

सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।

भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत ॥ ३॥

स वै स्वायम्भुवस्तात पुरुषो मनुरुच्यते ।

तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ ४॥

वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत ।

प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत ॥ ५॥

काम्या नाम महाबाहो कर्दमस्य प्रजापतेः ।

काम्यापुत्रास्तु चत्त्वारः संराट्कुक्षिर्विराट् प्रभुः ।

प्रियव्रतं समासाद्य पतिं सा सुषुवे सुतान् ॥ ६॥

उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिः प्रजापतिः ।

उत्तानपादाच्चतुरः सूनृताजनयत् सुतान् ॥ ७॥

धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता ।

उत्पन्ना वाजिमेधेन ध्रुवस्य जननी शुभा ॥ ८॥

ध्रुवं व कीर्तिमन्तं च शिवं शान्तमयस्पतिम् ।

उत्तानपादोऽजनवाॅय्त् सूनृतायां प्रजापतिः ॥ ९॥

ध्रुवो वर्षसहस्त्राणि त्रीणि दिव्यानि भारत ।

तपस्तेपे महाराज प्रार्थयन् सुमहद् यशः ॥ १.२.१०॥

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानमप्रतिमं भुवि ।

अचलं चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः ॥ ११॥

तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च ।

देवासुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशना जगौ ॥ १२॥

अहोऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो बलम् ।

यदेनं पुरतः कृत्वा भुवं सप्तर्षयः स्थिताः ॥ १३॥

तस्माच्छ्लिष्टिं च भव्यं च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत ।

श्लिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकल्मषान् ॥ १४॥

रिपुं रिपुञ्जयं पुण्यं वृकलं वृकतेजसम् ।

रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् ॥ १५॥

अजीजनत् पुष्करिण्यां वीरण्यां चाक्षुषो मनुम् ।

प्रजापतेरात्मजायामरण्यस्य महात्मनः ॥ १६॥

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः ।

कन्यायामभवञ्छ्रेष्ठा वैराजस्य प्रजापतेः ॥ १७॥

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तस्तपस्वी सत्यवान् कविः ।

अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव ॥ १८॥

अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायाः सुताः स्मृताः ।

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान् ।

अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १९॥

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनमेकमजायत ।

अपचारात्तु वेनस्य प्रकोपः सुमहानभूत् ॥ १.२.२०॥

प्रजार्थमृषयो यस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम् ।

वेनस्य पाणौ मथिते बभूव मुनिभिः पृथुः ॥ २१॥

तं दृष्ट्वा ऋषयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः ।

करिष्यति महातेजा यशश्च प्राप्स्यते महत् ॥ २२॥

स धन्वी कवची खड्गी तेजसा निर्दहन्निव ।

पृथुर्वैन्यस्तदा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः ॥ २३॥

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः स वसुधाधिपः ।

तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सुतमागधौ ॥ २४॥

तेनेयं गौर्महाराज दुग्धा सस्यानि भारत ।

प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह ॥ २५॥

पितृभिर्दानवैश्चैव गन्धर्वैः साप्सरोगणैः ।

सर्पैः पुण्यजनैश्चैव वीरुद्भिः पर्वतैस्तथा ॥ २६॥

तेषु तेषु च पाशेषु दुह्यमाना वसुन्धरा ।

प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणानधारयन् ॥ २७॥

पृथुपुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपालितौ ।

शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्धानाद व्यजायत ॥ २८॥

हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान् ।

प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ ॥ २९॥

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत्प्रजापतिः ।

हविर्धानान्महाराज येन संवर्द्धिता प्रजाः ॥ १.२.३०॥