भविष्यपर्व, अध्याय 16: पौष्करे

साङ्ख्ययोगविचारः SA~NkhyayogavichAraH सृष्टिविषयकवर्णनस्य प्रसङ्गे ज्ञानस्य योगस्य च विचारः वैशम्पायन उवाच ।

श‍ृणुष्वैकमना राजन् पञ्चेन्द्रियसमाहितः ।

कथां कथयतो राजन् निर्विकारेण चेतसा ॥ १॥

ब्रह्मसम्बन्धसम्बद्धमबद्धं कर्मभिर्नृप ।

पुरस्ताद् ब्रह्म सम्पन्नं ब्रह्मणो यददक्षिणम् ॥ २॥

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।

निष्कलः पुरुषस्तस्मात् सम्बभूवात्मयोनिजः ॥ ३॥

दिव्यो दिव्येन वपुषा सर्वभूतपतिर्विभुः ।

अचिन्त्यश्चाव्ययश्चैव युगानां प्रभवोऽव्ययः ॥ ४॥

अभूतश्चाप्यजातश्च सर्वत्र समतां गतः ।

अव्यक्तात् परमं यत् तन्नारायणविदो विदुः ॥ ५॥

सर्वतः पाणिपादं तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ ६॥

असतश्च सतश्चैव विज्ञेयं तत्र कारणम् ।

अव्यक्तो व्यक्तरूपस्थश्चरन्नपि न दृश्यते ॥ ७॥

विकारपुरुषोऽब्यक्तो ह्यरूपी रूपमाश्रितः ।

चरत्यचिन्त्यः सर्वेषु गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ ८॥

भूतभव्योद्भवो नाथः परमेष्ठी प्रजापतिः ।

प्रभुः सर्वस्य लोकस्य नाम चास्येति तत्त्वतः ॥ ९॥

अपदात्तु पदो जातस्तस्मान्नारायणोऽभवत् ।

अव्यक्तो व्यक्तिमापन्नो ब्रह्मयोगेन कामतः ॥ ३.१६.१०॥

ब्रह्मभावे च तं विद्धि सशब्दं लब्धवान् प्रभुः ।

प्रभुः सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च ॥ ११॥

अहं त्विति स होवाच प्रजा स्रक्ष्यामि भारत ।

प्रभवः सर्वभूतानां यस्य तन्तुरिमाः प्रजाः ॥ १२॥

स्वभावाज्जायते सर्वं स्वभावाच्च तथाभवत् ।

अहङ्कारः स्वभावाच्च तथा सर्वमिदं जगत् ॥ १३॥

सर्वव्यापी निरालम्बो ह्यग्राह्योऽथ जयो ध्रुवः ।

एष ब्रह्ममयो ज्योतिर्ब्रह्मशब्देन शब्दितः ॥ १४॥

अव्यक्तो व्यक्तिमापन्नः पञ्चभिः क्रतुलक्षणैः ।

धारयन्ब्रह्मणो व्यक्तं विविधं चिन्तितं त्वरन् ॥ १५॥

अथ मूर्तिं समाधाय स्वभावाद् ब्रह्मचोदितः ।

ससर्ज सलिलं ब्रह्म येन सर्वमिदं ततम् ॥ १६॥

वायुं पूर्वमथो दृष्ट्वा यो धातुर्धातृसत्तमः ।

धरणाद्धातृशब्दं च लभते लोकसंज्ञितम् ॥ १७॥

तदेतद् वायुसम्भूतं कृत्स्नं जगदभूत् पुरा ।

एतद् देवैरतिक्रान्तं पूर्वमेव सरस्वति ॥ १८॥

पृथक्त्वं गमितं तोयं पृथिवीशब्दमिच्छता ।

घनत्वाच्च द्रवत्वाच्च निखिलेनोपलभ्यते ॥ १९॥

फलत्वात्सीदमाना च सलिले सलिलोद्भवा ।

व्याजहार शुभां वाणीं समन्तात्पूरयन्निव ॥ ३.१६.२०॥

ऊर्ध्वेऽहं स्थातुमिच्छामि संसीदाम्युद्धरस्व माम् ।

गम्भीरे तोयविवरे मूर्तिविक्षोभितान्तरम् ॥ २१॥

ततो मूर्तिधरा देवी सर्वभूतप्ररोहिणी ।

यथायोगेन सम्भूता सर्वत्र विषयैषिणी ॥ २२॥

श्रुत्वा च गदितं तस्या गिरं तां च सुभाषिताम् ।

वराहरूपमास्थाय निपपात महार्णवे ॥ २३॥

उद्धृत्य सोऽवनिं तोयात्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।

समाधौ प्रलयं गत्वा प्रलीनो न च दृश्यते ॥ २४॥

यत्तद् ब्रह्ममयं ज्योतिराकाशमिति संज्ञितम् ।

तत्र ब्रह्मा समुद्भूतः सर्वभूतपितामहः ॥ २५॥

अद्यापि मनसा धात्रा धार्यते सर्वयोनिना ।

ज्ञानयोगेन सूक्ष्मेण प्रजानां हितकाम्यया ॥ २६॥

भित्त्वा तु पृथिवीमध्यमुपयाति समुद्भवम् ।

तपनस्तूर्ध्वमातिष्ठन् रश्मिभिः स हसन्निव ॥ २७॥

तस्य मण्डलमध्यात् तु निःसृतं सोममण्डलम् ।

स सनातनजो ब्रह्मा सौम्यं सोमत्वमन्वगात् ॥ २८॥

सोममण्डलपर्यन्तात् पवनः समजायत ।

तदक्षरमयं ज्योतिस्तेजोभिरभिवर्द्धयन् ॥ २९॥

स तु योगमयाज्ज्ञानात्स्वभावाद्ब्रह्मसम्भवात् ।

सृजते पुरुषं दिव्यं ब्रह्मयोनिं सनातनम् ॥ ३.१६.३०॥