स्कन्ध 5, अध्याय 12: देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनम्

५.१२ द्वादशोऽध्यायः ।

देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनम् ।

व्यास उवाच ।

तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका ।

मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह ॥ १॥

देव्युवाच ।

गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् ।

महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम् ॥ २॥

यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी ।

नाहं तथा श‍ृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी ॥ ३॥

न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् ।

धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम् ॥ ४॥

एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै ।

वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति ॥ ५॥

नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः ।

सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः ॥ ६॥

निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः ।

सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः ॥ ७॥

सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः ।

तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे ॥ ८॥

प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् ।

अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम् ॥ ९॥

जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै ।

समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे ॥ १०॥

कामं सदृशयोर्योगः संसारे सुखदो भवेत् ।

अन्यथा दुःखदो भूयादज्ञानाद्यदि कल्पितः ॥ ११॥

मूर्खस्त्वमसि यद् ब्रूषे पतिं मे भज भामिनि ।

क्वाहं क्व महिषः श‍ृङ्गी सम्बन्धः कीदृशो द्वयोः ॥ १२॥

गच्छ युध्यस्व वा कामं हनिष्येऽहं सबान्धवम् ।

यज्ञभागं देवलोकं नोचेत्त्यक्त्वा सुखी भव ॥ १३॥

व्यास उवाच ।

इत्युक्त्वा सा तदा देवी जगर्ज भृशमद्भुतम् ।

कल्पान्तसदृशं नादं चक्रे दैत्यभयावहम् ॥ १४॥

चकम्पे वसुधा चेलुस्तेन शब्देन भूधराः ।

गर्भाश्च दैत्यपत्नीनां सस्रंसुर्गर्जितस्वनात् ॥ १५॥

ताम्रः श्रुत्वा च तं शब्दं भयत्रस्तमनास्तदा ।

पलायनं ततः कृत्वा जगाम महिषान्तिकम् ॥ १६॥

नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिन्तामवाप्नुवन् ।

बधिरीकृतकर्णाश्च पलायनपरा नृप ॥ १७॥

तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सटः ।

तेन नादेन दैतेया भयं जग्मुरपि स्फुटम् ॥ १८॥

ताम्रं समागतं दृष्ट्वा हयारिरपि मोहितः ।

चिन्तयामास सचिवैः किं कर्तव्यमतः परम् ॥ १९॥

दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्धं निर्गत्य वा पुनः ।

पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमाः ॥ २०॥

बुद्धिमन्तो दुराधर्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः ।

मन्त्रः खलु प्रकर्तव्यः सुगुप्तः कार्यसिद्धये ॥ २१॥

मन्त्रमूलं स्मृतं राज्यं यदि स स्यात्सुरक्षितः ।

मन्त्रिभिश्च सदाचारैर्विधेयः सर्वथा बुधैः ॥ २२॥

मन्त्रभेदे विनाशः स्याद्राज्यस्य भूपतेस्तथा ।

तस्माद्भेदभयाद् गुप्तः कर्तव्यो भूतिमिच्छता ॥ २३॥

तदत्र मन्त्रिभिर्वाच्यं वचनं हेतुमद्धितम् ।

कालदेशानुसारेण विचिन्त्य नीतिनिर्णयम् ॥ २४॥

या योषात्र समायाता प्रबला देवनिर्मिता ।

एकाकिनी निरालम्बा कारणं तद्विचिन्त्यताम् ॥ २५॥

युद्धं प्रार्थयते बाला किमाश्चर्यमतः परम् ।

श्रेयोऽत्र विपरीतं वा को वेत्ति भुवनत्रये ॥ २६॥

न बहूनां जयोऽप्यस्ति नैकस्य च पराजयः ।

दैवाधीनौ सदा ज्ञेयौ युद्धे जयपराजयौ ॥ २७॥

उपायवादिनः प्राहुर्दैवं किं केन वीक्षितम् ।

अदृष्टमिति यन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ २८॥

तत्सत्त्वेऽपि प्रमाणं किं कातराशावलम्बनम् ।

न समर्थजनानां हि दैवं कुत्रापि लक्ष्यते ॥ २९॥

उद्यमो दैवमेतौ हि शूरकातरयोर्मतम् ।

विचिन्त्याद्य धिया सर्वं कर्तव्यं कार्यमादरात् ॥ ३०॥