स्कन्ध 4, अध्याय 2: कर्मणो जन्मादिकारणत्वनिरूपणम्

४.२ द्वितीयोऽध्यायः ।

कर्मणो जन्मादिकारणत्वनिरूपणम् ।

सूत उवाच ।

एवं पृष्टः पुराणज्ञो व्यासः सत्यवतीसुतः ।

परीक्षितसुतं शान्तं ततो वै जनमेजयम् ॥ १॥

उवाच संशयच्छेत्तृ वाक्यं वाक्यविशारदः ।

व्यास उवाच ।

राजन् किमेतद्वक्तव्यं कर्मणां गहना गतिः ॥ २॥

दुर्ज्ञेया किल देवानां मानवानां च का कथा ।

यदा समुत्थितं चैतद्ब्रह्माण्डं त्रिगुणात्मकम् ॥ ३॥

कर्मणैव समुत्पत्तिः सर्वेषां नात्र संशयः ।

अनादिनिधना जीवाः कर्मबीजसमुद्भवाः ॥ ४॥

नानायोनिषु जायन्ते म्रियन्ते च पुनः पुनः ।

कर्मणा रहितो देहसंयोगो न कदाचन ॥ ५॥

शुभाशुभैस्तथा मिश्रैः कर्मभिर्वेष्टितं त्विदम् ।

त्रिविधानि हि तान्याहुर्बुधास्तत्त्वविदश्च ये ॥ ६॥

सञ्चितानि भविष्यन्ति प्रारब्धानि तथा पुनः ।

वर्तमानानि देहेऽस्मिंस्त्रैविध्यं कर्मणां किल ॥ ७॥

ब्रह्मादीनां च सर्वेषां तद्वशत्वं नराधिप ।

सुखं दुःखं जरामृत्युहर्षशोकादयस्तथा ॥ ८॥

कामक्रोधौ च लोभश्च सर्वे देहगता गुणाः ।

दैवाधीनाश्च सर्वेषां प्रभवन्ति नराधिप ॥ ९॥

रागद्वेषादयो भावाः स्वर्गेऽपि प्रभवन्ति हि ।

देवानां मानवानाञ्च तिरश्चां च तथा पुनः ॥ १०॥

विकाराः सर्व एवैते देहेन सह सङ्गताः ।

पूर्ववैरानुयोगेन स्नेहयोगेन वै पुनः ॥ ११॥

उत्पत्तिः सर्वजन्तूनां विना कर्म न विद्यते ।

कर्मणा भ्रमते सूर्यः शशाङ्कः क्षयरोगवान् ॥ १२॥

कपाली च तथा रुद्रः कर्मणैव न संशयः ।

अनादिनिधनं चैतत्कारणं कर्म विद्यते ॥ १३॥

तेनेह शाश्वतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।

नित्यानित्यविचारेऽत्र निमग्ना मुनयः सदा ॥ १४॥

न जानन्ति किमेतद्वै नित्यं वानित्यमेव च ।

मायायां विद्यमानायां जगन्नित्यं प्रतीयते ॥ १५॥

कार्याभावः कथं वाच्यः कारणे सति सर्वथा ।

माया नित्या कारणञ्च सर्वेषां सर्वदा किल ॥ १६॥

कर्मबीजं ततोऽनित्यं चिन्तनीयं सदा बुधैः ।

भ्रमत्येव जगत्सर्वं राजन्कर्मनियन्त्रितम् ॥ १७॥

नानायोनिषु राजेन्द्र नानाधर्ममयेषु च ।

इच्छया च भवेञ्चन्म विष्णोरमिततेजसः ॥ १८॥

युगे युगेष्वनेकासु नीचयोनिषु तत्कथम् ।

त्यक्त्वा वैकुण्ठसंवासं सुखभोगाननेकशः ॥ १९॥

विण्मूत्रमन्दिरे वासं सन्त्रस्तः कोऽभिवाञ्छति ।

पुष्पावचयलीलां च जलकेलिं सुखासनम् ॥ २०॥

त्यक्त्वा गर्भगृहे वासं कोऽभिवाच्छति बुद्धिमान् ।

तूलिकां मृदुसंयुक्तां दिव्यां शय्यां विनिर्मिताम् ॥ २१॥

त्यक्त्वाधोमुखवासं च कोऽभिवाञ्छति पण्डितः ।

गीतं नृत्यञ्च वाद्यञ्च नानाभावसमन्वितम् ॥ २२॥

मुक्त्वा को नरके वासं मनसापि विचिन्तयेत् ।

सिन्धुजाद्भुतभावानां रसं त्यक्त्वा सुदुस्त्वजम् ॥ २३॥

विण्मूत्ररसपानञ्ज क इच्छेन्मतिमान्नरः ।

गर्भवासात्परो नास्ति नरको भुवनत्रये ॥ २४॥

तद्भीताश्च प्रकुर्वन्ति मुनयो दुस्तरं तपः ।

हित्वा भोगञ्च राज्यञ्च वने यान्ति मनस्विनः ॥ २५॥

यद्भीतास्तु विमूढात्मा कस्तं सेवितुमिच्छति ।

गर्भे तुदन्ति कृमयो जठराग्निस्तपत्यधः ॥ २६॥

वपासंवेष्टनं कूरं किं सुखं तत्र भूपते ।

वरं कारागृहे वासो बन्धनं निगडैर्वरम् ॥ २७॥

अल्पमात्रं क्षणं नैव गर्भवासः क्वचिच्छुभः ।

गर्भवासे महद्दुःखं दशमासनिवासनम् ॥ २८॥

तथा निःसरणे दुःखं योनियन्त्रेऽतिदारुणे ।

बालभावे तदा दुःखं मूकाज्ञभावसंयुतम् ॥ २९॥

क्षुतृष्णावेदनाशक्तः परतन्त्रोऽतिकातरः ।

क्षुधिते रुदिते बाले माता चिन्तातुरा तदा ॥ ३०॥