स्कन्ध 11, अध्याय 9: सशिरोव्रतं त्रिपुण्डधारणवर्णनम्

११.९ नवमोऽध्यायः ।

सशिरोव्रतं त्रिपुण्डधारणवर्णनम् ।

श्रीनारायण उवाच ।

इदं शिरोव्रतं चीर्णं विधिवद्यैर्द्विजातिभिः ।

तेषामेव परां विद्यां वदेदज्ञानबाधिकाम् ॥ १॥

विधिवच्छ्रद्धया सार्धं न चीर्णं यैः शिरोव्रतम् ।

श्रौतस्मार्तसमाचारस्तेषामनुपकारकः ॥ २॥

शिरोव्रतसमाचारादेव ब्रह्मादिदेवताः ।

देवता अभवन्विद्वन् खलु नान्येन हेतुना ॥ ३॥

शिरोव्रतस्य माहात्म्यं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च देवताः सकला अपि ॥ ४॥

सर्वपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः ।

शिरोव्रतमिदं येन चरितं विधिवद्बुधैः ॥ ५॥

शिरोव्रतमिदं नाम शिरस्याथर्वणश्रुतेः ।

यदुक्तं तद्धि नैवान्यत्तत्तु पुण्येन लभ्यते ॥ ६॥

शाखाभेदेषु नामानि व्रतस्यास्य विभेदतः ।

पठ्यन्ते मुनिशार्दूल शाखास्वेकव्रतं हि तत् ॥ ७॥

सर्वशाखासु वस्त्वेकं शिवाख्यं सत्यचिद्घनम् ।

तथा तद्विषयं ज्ञानं तथैव च शिरोतव्रतम् ॥ ८॥

शिरोव्रतविहीनस्तु सर्वधर्मविवर्जितः ।

अपि सर्वासु विद्यासु सोऽधिकारी न संशयः ॥ ९॥

शिरोव्रतमिदं कार्यं पापकान्तारदाहकम् ।

साधनं सर्वविद्यानां यतस्तत्सम्यगाचरेत् ॥ १०॥

श्रुतिराथर्वणी सूक्ष्मा सूक्ष्मार्थस्य प्रकाशिनी ।

यदुवाच व्रतं प्रीत्या तन्नित्यं सम्यगाचरेत् ॥ ११॥

अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिः शुद्धेन भस्मना ।

सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्याच्छिरोव्रतसमाह्वयम् ॥ १२॥

एतच्छिरोव्रतं कुर्यात्सन्ध्याकालेषु सादरम् ।

यावद्विद्योदयस्तावत्तस्य विद्या खलूत्तमा ॥ १३॥

द्वादशाब्दमथाब्दं वा तदर्धं च तदर्धकम् ।

प्रकुर्याद्द्वादशाहं वा सङ्कल्पेन शिरोव्रतम् ॥ १४॥

शिरोव्रतेन यः स्नातस्तं तु नोपदिशेत्तु यः ।

तस्य विद्या विनष्टा स्यान्निर्घृणः स गुरुः खलु ॥ १५॥

ब्रह्मविद्यागुरुः साक्षान्मुनिः कारुणिकः खलु ।

यथा सर्वेश्वरः श्रीमान्मृदुः कारुणिकः खलु ॥ १६॥

जन्मान्तरसहस्रेषु नरा ये धर्मचारिणः ।

तेषामेव खलु श्रद्धा जायते न कदाचन ॥ १७॥

प्रत्युताज्ञानबाहुल्याद्द्वेष एव विजायते ।

अतः प्रद्वेषयुक्तस्य न भवेदात्मवेदनम् ॥ १८॥

ब्रह्मविद्योपदेशस्य साक्षादेवाधिकारिणः ।

त एव नेतरे विद्वन् ये तु स्नाताः शिरोव्रतैः ॥ १९॥

व्रतं पाशुपतं चीर्णं यैर्द्विजैरादरेण तु ।

तेषामेवोपदेष्टव्यमिति वेदानुशासनम् ॥ २०॥

यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन सन्त्यजेत् ।

तान्हत्वा न स पापीयान्भवेद्वेदान्तनिश्चयः ॥ २१॥

त्रिपुण्ड्रधारणं प्रोक्तं जाबालैरादरेण तु ।

त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण शिवेन च ॥ २२॥

त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं गहस्थाश्रममाश्रितः ।

ओङ्कारेण त्रिरुक्तेन सहंसेन त्रिपुण्ड्रकम् ॥ २३॥

धारयेद्भिक्षुको नित्यमिति जाबालिकी श्रुतिः ।

त्रियम्बकेन मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च ॥ २४॥

गृहस्थश्च वानप्रस्थो धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् ।

मेधावीत्यादिना वापि ब्रह्मचारी दिने दिने ॥ २५॥

भस्मना सजलेनापि धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् ।

ब्राह्मणो विधिनोत्पन्नस्त्रिपुण्ड्रभस्मनैव तु ॥ २६॥

ललाटे धारयेन्नित्यं तिर्यग्भस्मावगुण्ठनम् ।

(महादेवस्य सम्बन्धात्तद्धर्मेऽप्यस्ति सङ्गतिः ।

) सम्यक् त्रिपुण्ड्रधर्मं च ब्राह्मणो नित्यमाचरेत् ॥ २७॥

आदिब्राह्मणभूतेन त्रिपुण्ड्रं भस्मना धृतम् ।

यतोऽत एव विप्रस्तु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्सदा ॥ २८॥

भस्मना वेदसिद्धेन त्रिपुण्ड्रं देहगुण्ठनम् ।

रुद्रलिङ्गार्चनं वापि मोहतोऽपि च न त्यजेत् ॥ २९॥

त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण तथैव च ।

पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण प्रणवेन तथैव च ॥ ३०॥