स्कन्ध 9, अध्याय 45: दक्षिणोपाख्यानवर्णनम्

९.४५ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।

दक्षिणोपाख्यानवर्णनम् ।

श्रीनारायण उवाच ।

उक्तं स्वाहास्वधाख्यानं प्रशस्तं मधुरं परम् ।

वक्ष्यामि दक्षिणाख्यानं सावधानो निशामय ॥ १॥

गोपी सुशीला गोलोके पुराऽऽसीत्प्रेयसी हरेः ।

राधा प्रधाना सध्रीची धन्या मान्या मनोहरा ॥ २॥

अतीव सुन्दरी रामा सुभगा सुदती सती ।

विद्यावती गुणवती चातिरूपवती सती ॥ ३॥

कलावती कोमलाङ्गी कान्ता कमललोचना ।

सुश्रोणी सुस्तनी श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डिता ॥ ४॥

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या रत्नालङ्कारभूषिता ।

श्वेतचम्पकवर्णाभा बिम्बोष्ठी मृगलोचना ॥ ५॥

कामशास्त्रेषु निपुणा कामिनी हंसगामिनी ।

भावानुरक्ता भावज्ञा कृष्णस्य प्रियभामिनी ॥ ६॥

रसज्ञा रसिका रासे रासेशस्य रसोत्सुका ।

उवासादक्षिणे क्रोडे राधायाः पुरतः पुरा ॥ ७॥

सम्बभूवानम्रमुखो भयेन मधुसूदनः ।

दृष्ट्वा राधां च पुरतो गोपीनां प्रवरोत्तमाम् ॥ ८॥

कामिनीं रक्तवदनां रक्तपङ्कजलोचनाम् ।

कोपेन कम्पिताङ्गीं च कोपेन स्फुरिताधराम् ॥ ९॥

वेगेन तां तु गच्छन्तीं विज्ञाय तदनन्तरम् ।

विरोधभीतो भगवानन्तर्धानं चकार सः ॥ १०॥

पलायन्तं च कान्तं च शान्तं सत्त्वं सुविग्रहम् ।

विलोक्य कम्पिता गोप्यः सुशीलाद्यास्ततो भिया ॥ ११॥

विलोक्य लम्पटं तत्र गोपीनां लक्षकोटयः ।

पुटाञ्जलियुता भीता भक्तिनम्रात्मकन्धराः ॥ १२॥

रक्ष रक्षेत्युक्तवन्त्यो देवीमिति पुनः पुनः ।

ययुर्भयेन शरणं यस्याश्चरणपङ्कजे ॥ १३॥

त्रिलक्षकोटयो गोपाः सुदामादय एव च ।

ययुर्भयेन शरणं तत्पादाब्जे च नारद ॥ १४॥

पलायन्तं च कान्तं च विज्ञाय परमेश्वरी ।

पलायन्तीं सहचरीं सुशीलां च शशाप सा ॥ १५॥

अद्यप्रभृति गोलोकं सा चेदायाति गोपिका ।

सद्यो गमनमात्रेण भस्मसाच्च भविष्यति ॥ १६॥

इत्येवमुक्त्वा तत्रैव देवदेवेश्वरी रुषा ।

रासेश्वरी रासमध्ये रासेशमाजुहाव ह ॥ १७॥

नालोक्य पुरतः कृष्णं राधा विरहकातरा ।

युगकोटिसमं मेने क्षणभेदेन सुव्रता ॥ १८॥

हे कृष्ण प्राणनाथेशागच्छ प्राणाधिकप्रिय ।

प्राणाधिष्ठातृदेवेश प्राणा यान्ति त्वया विना ॥ १९॥

स्त्रीगर्वः पतिसौभाग्याद्वर्धते च दिने दिने ।

सुखं च विपुलं यस्मात्तं सेवेद्धर्मतः सदा ॥ २०॥

पतिर्बन्धुः कुलस्त्रीणामधिदेवः सदागतिः ।

परसम्पत्स्वरूपश्च मूर्तिमान् भोगदः सदा ॥ २१॥

धर्मदः सुखदः शश्वत्प्रीतिदः शान्तिदः सदा ।

सम्मानैर्दीप्यमानश्च मानदो मानखण्डनः ॥ २२॥

सारात्सारतरः स्वामी बन्धूनां बन्धुवर्धनः ।

न च भर्तुः समो बन्धुर्बन्धोर्बन्धुषु दृश्यते ॥ २३॥

भरणादेव भर्ता च पालनात्पतिरुच्यते ।

शरीरेशाच्च स स्वामी कामदः कान्त उच्यते ॥ २४॥

बन्धुश्च सुखवृद्ध्या च प्रीतिदानात्प्रियः स्मृतः ।

ऐश्वर्यदानादीशश्च प्राणेशात्प्राणनायकः ॥ २५॥

रतिदानाच्च रमणः प्रियो नास्ति प्रियात्परः ।

पुत्रस्तु स्वामिनः शुक्राज्जायते तेन स प्रियः ॥ २६॥

शतपुत्रात्परः स्वामी कुलजानां प्रियः सदा ।

असत्कुलप्रसूता या कान्तं विज्ञातुमक्षमा ॥ २७॥

स्नानं च सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दक्षिणा ।

प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च सर्वाणि च तपांसि च ॥ २८॥

सर्वाण्येव व्रतादीनि महादानानि यानि च ।

उपोषणानि पुण्यानि यानि यानि श्रुतानि च ॥ २९॥

गुरुसेवा विप्रसेवा देवसेवादिकं च यत् ।

स्वामिनः पादसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३०॥