स्कन्ध 8, अध्याय 21: नरकस्वरूपवर्णनम्

८.२१ एकविंशोऽध्यायः ।

नरकस्वरूपवर्णनम् ।

श्रीनारायण उवाच ।

तस्यानुभावं भगवान् ब्रह्मपुत्रः सनातनः ।

सभायां ब्रह्मदेवस्य गायमान उपासते ॥ १॥

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन् ।

यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन्- नानाधात्कथमुह वेद तस्य वर्त्म ॥ २॥

मूर्तिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति यत्र ।

यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्यः ॥ ३॥

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद्वा ।

हन्त्यंहः सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भगवत आश्रयेत्युमुक्षुः ॥ ४॥

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् ।

आनन्त्यादनमितविक्रमस्य भूम्नः को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्वः ॥ ५॥

एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभावः ।

मूले रसायाः स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ ६॥

एता ह्येवेह तु नृभिर्गतयो मुनिसत्तम ।

गन्तव्या बहुशो यद्वद्यथाकर्मविनिर्मिताः ॥ ७॥

यथोपदेशं च कामान्सदा कामयमानकैः ।

एतावतीर्हि राजेन्द्र मनुष्यमृगपक्षिषु ॥ ८॥

विपाकगतयः प्रोक्ता धर्मस्य वशगास्तथा ।

उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं निबोधत ॥ ९॥

नारद उवाच ।

वैचित्र्यमेतल्लोकस्य कथं भगवता कृतम् ।

समानत्वे कर्मणां च तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥ १०॥

श्रीनारायण उवाच ।

कर्तुः श्रद्धावशादेव गतयोऽपि पृथग्विधाः ।

त्रिगुणत्वात्सदा तासां फलं विसदृशं त्विह ॥ ११॥

सात्त्विक्या श्रद्धया कर्तुः सुखित्वं जायते सदा ।

दुःखित्वं च तथा कर्तू राजस्या श्रद्धया भवेत् ॥ १२॥

दुःखित्वं चैव मूढत्वं तामस्या श्रद्धयोदितम् ।

तारतम्यात्तु श्रद्धानां फलवैचित्र्यमीरितम् ॥ १३॥

अनाद्यविद्याविहितकर्मणां परिणामजाः ।

सहस्रशः प्रवृत्तास्तु गतयो द्विजपुङ्गव ॥ १४॥

तद्भेदान्वर्णयिष्यामि प्राचुर्येण द्विजोत्तम ।

त्रिजगत्या अन्तराले दक्षिणस्यां दिशीह वै ॥ १५॥

भूमेरधस्तादुपरि त्वतलस्य च नारद ।

अग्निष्वात्ताः पितृगणा वर्तन्ते पितरश्च ह ॥ १६॥

वसन्ति यस्यां स्वीयानां गोत्राणां परमाशिषः ।

सत्याः समाधिना शीघ्रं त्वाशासानाः परेण वै ॥ १७॥

पितृराजोऽपि भगवान् सम्परेतेषु जन्तुषु ।

विषयं प्रापितेष्वेषु स्वकीयैः पुरुषैरिह ॥ १८॥

सगणो भगवत्प्रोक्ताज्ञापरो दमधारकः ।

यथाकर्म यथादोषं विदधाति विचारदृक् ॥ १९॥

स्वान्गणान्धर्मतत्त्वज्ञान्सर्वानाज्ञाप्रवर्तकान् ।

सदा प्रेरयति प्राज्ञो यथादेशनियोजितान् ॥ २०॥

नरकानेकविंशत्या सङ्ख्यया वर्णयन्ति हि ।

अष्टाविंशमितान्केचित्ताननुक्रमतो ब्रुवे ॥ २१॥

तामिस्र अन्धतामिस्रो रौरवोऽपि तृतीयकः ।

महारौरवनामा च कुम्भीपाकोऽपरो मतः ॥ २२॥

कालसूत्रं तथा चासिपत्रारण्यमुदाहृतम् ।

सूकरस्य मुखं चान्धकूपोऽथ कृमिभोजनः ॥ २३॥

सन्दंशस्तप्तमूर्तिश्च वज्रकण्टक एव च ।

शाल्मली चाथ देवर्षे नाम्ना वैरतणी तथा ॥ २४॥

पूयोदः प्राणरोधश्च तथा विशसनं मतम् ।

लालाभक्षः सारमेयादनमुक्तमतः परम् ॥ २५॥

अवीचिरप्ययः पानं क्षारकर्दम एव च ।

रक्षोगणाख्यसम्भोजः शूलप्रोतोऽप्यतः परम् ॥ २६॥

दन्दशूकोऽवटारोधः पर्यावर्तनकः परम् ।

सूचीमुखमिति प्रोक्ता अष्टाविंशतिनारकाः ॥ २७॥

इत्येते नारका नाम यातनाभूमयः पराः ।

कर्मभिश्चापि भूतानां गम्याः पद्मजसम्भव ॥ २८॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे नरकस्वरूपवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ ८.२१॥