स्कन्ध 8, अध्याय 16: सोमादिगतिवर्णनम्

८.१६ षोडशोऽध्यायः ।

सोमादिगतिवर्णनम् ।

श्रीनारायण उवाच ।

अथातः श्रूयतां चित्रं सोमादीनां गमादिकम् ।

तद्गत्यनुसृता नॄणां शुभाशुभनिदर्शना ॥ १॥

यथा कुलालचक्रेण भ्रमता भ्रमतां सह ।

तदाश्रयाणां च गतिरन्या कीटादिनां भवेत् ॥ २॥

एवं हि राशिवृन्देन कालचक्रेण तेन च ।

मेरुं धुरं च सरतां प्रादक्षिण्येन सर्वदा ॥ ३॥

ग्रहाणां भानुमुख्यानां गतिरन्यैव दृश्यते ।

नक्षत्रान्तरगामित्वाद्भान्तरे गमनं तथा ॥ ४॥

गतिद्वयं चाविरुद्धं सर्वत्रैष विनिर्णयः ।

स एव भगवानादिपुरुषो लोकभावनः ॥ ५॥

नारायणोऽखिलाधारो लोकानां स्वस्तये भ्रमन् ।

कर्मशुद्धिनिमित्तं तु आत्मानं वै त्रयीमयम् ॥ ६॥

कविभिश्चैव वेदेन विजिज्ञास्योऽर्कधाभवत् ।

षट्सु क्रमेण ऋतुषु वसन्तादिषु च स्वयम् ॥ ७॥

यथोपजोषमृतुजान् गुणान् वै विदधाति च ।

तमेनं पुरुषाः सर्वे त्रय्या च विद्यया सदा ॥ ८॥

वर्णाश्रमाचारपथा तथाम्नातैश्च कर्मभिः ।

उच्चावचैः श्रद्धया च योगानां च वितानकैः ॥ ९॥

अञ्जसा च यजन्ते ये श्रेयो विन्दन्ति ते मतम् ।

अथैष आत्मा लोकानां द्यावाभूम्यन्तरेण च ॥ १०॥

कालचक्रगतो भुङ्क्ते मासान्द्वादशराशिभिः ।

संवत्सरस्यावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा ॥ ११॥

नक्तं चेति स पादर्क्षद्वयमित्युपदिश्यते ।

यावता षष्ठमंशं स भुञ्जीत ऋतुरुच्यते ॥ १२॥

संवत्सरस्यावयवः कविभिश्चोपवर्णितः ।

यावतार्धेन चाकाशवीथ्यां प्रचरते रविः ॥ १३॥

तं प्राक्तना वर्णयन्ति अयनं मुनिपूजिताः ।

अथ यावन्नभोमण्डलं सह प्रतिगच्छति ॥ १४॥

कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत कालं तं वत्सरं विदुः ।

संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमेव च ॥ १५॥

अनुवत्सरमिद्वत्सरमिति पञ्चकमीरितम् ।

भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः कालवित्तमैः ॥ १६॥

एवं भानोर्गतिः प्रोक्ता चन्द्रादीनां निबोधत ।

एवं चन्द्रोऽर्करश्मिभ्यो लक्षयोजनमूर्ध्वतः ॥ १७॥

उपलभ्यमानो मित्रस्य संवत्सरभुजिं च सः ।

पक्षाभ्यां चौषधीनाथो भुङ्क्ते मासभुजिं च सः ॥ १८॥

सपादमाभ्यां दिवसभुक्तिं पक्षभुजिं चरेत् ।

एवं शीघ्रगतिः सोमो भुङ्क्ते नूनं भचक्रकम् ॥ १९॥

पूर्यमाणकलाभिश्चामराणां प्रीतिमावहन् ।

क्षीयमाणकलाभिश्च पितॄणां चित्तरञ्जकः ॥ २०॥

अहोरात्राणि तन्वानः पूर्वापरसुघस्रकैः ।

सर्वजीवनिकायस्य प्राणो जीवः स एव हि ॥ २१॥

भुङ्क्ते चैकैकनक्षत्रं मुहूर्तत्रिंशता विभुः ।

स एव षोडशकलः पुरुषोऽनादिसत्तमः ॥ २२॥

मनोमयोऽप्यन्नमयोऽमृतधामा सुधाकरः ।

देवपितृमनुष्यादिसरीसृपसवीरुधाम् ॥ २३॥

प्राणाप्यायनशीलत्वात्स सर्वमय उच्यते ।

ततो भचक्रं भ्रमति योजनानां त्रिलक्षतः ॥ २४॥

मेरुप्रदक्षिणेनैव योजितं चेश्वरेण तु ।

अष्टाविंशतिसङ्ख्यानि गणितानि सहाभिजित् ॥ २५॥

ततः शुक्रो द्विलक्षेण योजनानामथोपरि ।

पुरः पश्चात्सहैवासावर्कस्य परिवर्तते ॥ २६॥

शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभुः ।

लोकानामनुकूलोऽयं प्रायः प्रोक्तः शुभावहः ॥ २७॥

वृष्टिविष्टम्भशमनो भार्गवः सर्वदा मुने ।

शुक्राद् बुधः समाख्यातो योजनानां द्विलक्षतः ॥ २८॥

शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिः शुक्रवत्सदा ।

यदार्काद्व्यतिरिच्येत सौम्यः प्रायेण तत्र तु ॥ २९॥

अतिवाताभ्रपातानां वृष्ट्यादिभयसूचकः ।

उपरिष्ठात्ततो भौमो योजनानां द्विलक्षतः ॥ ३०॥